Βασίλης Άτσαλος
ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ: ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΒΙΒΛΙΟΔΕΣΙΑ
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΤΟΥ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ

Στο διάστημα 13-16 Οκτωβρίου 2005 πραγματοποιήθηκε στο Αμφιθέατρο Λεωνίδας Ζέρβας του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών Διεθνές Συμπόσιο με θέμα Το Βιβλίο στο Βυζάντιο: Βυζαντινή και Μεταβυζαντινή Βιβλιοδεσία. Συνδιοργανωτές του Συμποσίου ήταν το Ινστιτούτο Βυζαντινών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, το Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο και η Ελληνική Εταιρεία Βιβλιοδεσίας. Το Συμπόσιο σηματοδοτούσε την ολοκλήρωση της πρώτης φάσης του ομότιτλου ερευνητικού προγράμματος που ξεκίνησε το 2002 από το ΙΒΕ σε συνεργασία με τους άλλους δύο φορείς.


Το κύριο θέμα του Συμποσίου, όπως αυτό προσδιορίζεται από τον υπότιτλο, ήταν η Βυζαντινή και μεταβυζαντινή βιβλιοδεσία.
Ο τίτλος του Συμποσίου Το βιβλίο στο Βυζάντιο καθορίζει το γενικότερο πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται το κύριο θέμα. Με τους όρους αυτούς από τις τριάντα επτά (37) εισηγήσεις που ακούστηκαν, οι τρεις «δια φωνής» όχι των συντακτών τους, οι οποίοι δεν κατόρθωσαν να παραστούν στο Συμπόσιο, αλλά άλλων συνέδρων-οι επτά (7) αναφέρονται στον γενικότερο τίτλο, και για το λόγο αυτό δε θα τις συνυπολογίσω στην ανακεφαλαίωση που θα επιχειρήσω των εισηγήσεων που ευθέως σκοπεύουν στη βιβλιοδεσία, και με τον βυζαντινό της όρο στη στάχωση.
Θα συνοψίσω τις εισηγήσεις που αναφέρονται στη στάχωση, προσπαθώντας να τις κατηγοριοποιήσω, κατατάσσοντάς τις σε συγγενικές ενότητες.
Το Συμπόσιο ξεκίνησε με την εναρκτήρια ομιλία του Jean Irigoin, κορυφαίου παλαιογράφου και κωδικολόγου και δασκάλου πολλών συνέδρων, ο οποίος δυστυχώς δεν μπόρεσε να παραστεί ο ίδιος, αλλά προνόησε και έστειλε την ομιλία του, την οποία ανέγνωσε ένας μαθητής του. Στην ομιλία του ο κ. Jean επιχείρησε μια ιστορική επισκόπηση του ενδιαφέροντος για τη βυζαντινή στάχωση διαμέσου των αιώνων Irigoin. Ξεκίνησε από τον Bernard de Montfaucon, του οποίου η Palaiographia Graeca σε λίγο (2007) συμπληρώνει 300 χρόνια από την έκδοσή της, και έφτασε μέχρι τις μέρες μας. Παρακολούθησε τη βαθμιαία πρόοδο του ενδιαφέροντος για τη βυζαντινή στάχωση και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι τις τελευταίες δεκαετίες, μέσα στη γενικότερη πρόοδο που σημειώνεται στους τομείς της Ελληνικής Παλαιογραφίας και Ελληνικής Κωδικολογίας, έδαφος έχει κερδίσει και η μελέτη της βυζαντινής στάχωσης.
Ύστερα από την εισαγωγική αυτή ομιλία, ως πρώτη-και μεγαλύτερη-ομάδα θα ανέφερα τις ανακοινώσεις που εξετάζουν σταχώσεις ελληνικών χειρογράφων, τα οποία σήμερα βρίσκονται διασκορπισμένα σε συγκεκριμένες συλλογές, έχουν διαφορετική προέλευση, διαφορετικές βιβλιοδεσίες και διαφορετική χρονική διαστρωμάτωση. Ακούσαμε για ελληνικές σταχώσεις σε ελληνικές βιβλιοθήκες γενικά, για σταχώσεις της παλαιολόγειας εποχής, οι οποίες απόκεινται στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, για βυζαντινές σταχώσεις αλλά και για τη διακόσμηση των πολυτελών σταχώσεων ελληνικών χειρογράφων που βρίσκονται στη βιβλιοθήκη του Αγίου Μάρκου της Βενετίας, για βυζαντινές σταχώσεις ελληνικών χειρογράφων που βρίσκονται σε βιβλιοθήκες της Ισπανίας, για Μεταβυζαντινά καλύμματα ευαγγελίων από τη συλλογή του Μουσείου Μπενάκη, για μεταλλικές επενδύσεις Ευαγγελίων από τη συλλογή του Βυζαντινού Μουσείου (17ος-19ος αιώνας). Μέσα στην ομάδα αυτή ιδιαίτερα πρέπει να τονισθεί η συμβολή της εισήγησης, η οποία μελετά σταχώσεις του 15ου και 16ου αιώνα που προέρχονται από την Ήπειρο και τη Θεσσαλία.
Αυτές οι συλλογές απαρτίζονται από ποικίλα χειρόγραφα διαφορετικής προέλευσης και επόμενο είναι να έχουν διαφορετικές σταχώσεις. Η χρησιμότητα αυτών των ανακοινώσεων είναι μεγάλη και αυτό θα φανεί, όταν-και εύχομαι σύντομα-θα έχουμε στη διάθεσή μας τα Πρακτικά του Συμποσίου.


Δεύτερη ομάδα ομιλιών συγκροτούν αυτές που μελετούν σταχώσεις ελληνικών χειρογράφων, τα οποία ευρίσκονται επί τόπου, όπως λένε οι αρχαιολόγοι, χωρίς ωστόσο να χρησιμοποιούμε τον όρο στην κυριολεκτική του σημασία. Εννοούμε συλλογές χειρογράφων που κατά κανόνα βρίσκονται εκεί όπου απαρτίστηκαν, χωρίς αυτό να ισχύει απόλυτα. Στις συλλογές αυτές υπάρχουν χειρόγραφα και σταχώσεις που είναι «εισαγόμενα», υπάρχουν όμως και σταχώσεις που έγιναν εκεί και εξακολουθούν να παραμένουν στον τόπο όπου τα χειρόγραφα δέθηκαν. Τέτοιες εισηγήσεις είναι αυτές που μελετούν τις σταχώσεις της Μονής Λειμώνος της Λέσβου, της Μονής της Πάτμου, τις βιβλιοδεσίες της ερήμου (Μικρά Ασία, Ιερουσαλήμ, Σινά) και μια πιο συνθετική, αυτή που πραγματεύτηκε τις μοναστικές Μεταβυζαντινές βιβλιοδεσίες του Αγίου Όρους, ειδικότερα της Μονής Διονυσίου.
Τρίτη κατηγορία, πολύ σημαντική, συγκροτούν οι ομιλίες που ασχολούνται με τη διακόσμηση της στάχωσης, αλλά στην κατηγορία αυτή θα επανέλθω παρακάτω.
Και, για να προχωρήσω με κάπως γρηγορότερο ρυθμό, υπήρχαν ομιλίες οι οποίες μελέτησαν σταχώσεις που ανήκαν σε συγκεκριμένα πρόσωπα, όπως στον Βαγιαζίτ, τον Γεώργιο Αγαπητό, την οικογένεια Αβραμίου. Ακούσαμε ανακοινώσεις που αναφέρονται σε αρχειακές βιβλιοδεσίες και σε βιβλιοδεσίες εντύπων βιβλίων. Σε μια εισήγηση σχολιάστηκε το περιεχόμενο μιας όψιμης (του 18ου αιώνα), αλλά πολύ ενδιαφέρουσας μαρτυρίας στην οποία καταγράφονται η ορολογία και τα στάδια-«βήματα», για να χρησιμοποιήσω τον σύγχρονο όρο των υπολογιστών-στη διαδικασία της βιβλιοδεσίας. Τέλος, δύο εισηγήσεις εξέτασαν τις αλληλεπιδράσεις σταχώσεων χειρογράφων ομόθρησκων λαών (Κοπτών και Αρμενίων), κάτι πολύ σημαντικό που εγγράφεται στον κύκλο της Συγκριτικής Κωδικολογίας.
Ύστερα από τη σύντομη και αναπόφευκτα σχηματική παρουσίαση του περιεχομένου των εισηγήσεων θα προβώ σε μερικές αποτιμήσεις, θα διατυπώσω κάποιες παρατηρήσεις και θα κάνω ορισμένα σχόλια
Αναφερόμενος στην προϊστορία της μελέτης της στάχωσης, είπα ότι τις τελευταίες δεκαετίες έχει σημειωθεί πρόοδος, αλλά, νομίζω, είναι η πρώτη φορά που οργανώνεται ένα Συμπόσιο με κεντρικό θέμα την Ελληνική βιβλιοδεσία, η οποία μελετάται πολύπλευρα, με πλούσια επιμέρους θεματική ποικιλία. Το πρόγραμμα ήταν βαρύ και πυκνό και λόγω του ειδικού θέματός του και λόγω του μεγάλου αριθμού των εισηγήσεων (37 εισηγήσεις και τρεις ξεναγήσεις), των πολλών και ενδιαφερουσών παρεμβάσεων, ευτυχώς όχι θυελλωδών, τουλάχιστον στο προσκήνιο • όμως ένα είναι βέβαιο: όσοι είχαν την επιθυμία , την υπομονή και την αντοχή να το παρακολουθήσουν έφυγαν σοφότεροι τόσο στο ειδικό θέμα της στάχωσης όσο και σε ορισμένες χρήσεις και λειτουργίες του βιβλίου στο Βυζάντιο. Η ποιότητα των εισηγήσεων σε μεγάλο ποσοστό ήταν υψηλή. Η συμμετοχή των συνέδρων, αλλά και του απλού κοινού ήταν μεγάλη. Ιδιαίτερα αξίζει να υπογραμμισθεί η παρουσία νέων συναδέλφων και ως ομιλητών και ως απλών ακροατών. Αυτό είναι πολύ παρήγορο και ενθαρρυντικό και εγγράφεται στα θετικά του Συμποσίου.
Η υψίστη όμως προσφορά του Συμποσίου θα είναι η έκδοση των Πρακτικών του, όπου θα δημοσιευθούν σε πληρέστερη μορφή όλες οι εισηγήσεις. Τα Πρακτικά θα προσφέρουν στους ερευνητές, ειδικούς και άλλους, τη δυνατότητα για συγκριτικές, συνθετικές και συνολικές θεωρήσεις, καθώς θα θέτουν στη διάθεσή τους πλουσιότερο υλικό από ό, τι μια μεμονωμένη εισήγηση, όσο άρτια και αν είναι αυτή. Τα κείμενα των Πρακτικών προσφέρονται για εφαρμογές της λεγόμενης Συγκριτικής Κωδικολογίας. Θα δώσουν τη δυνατότητα να ελέγξουμε αν αυτά που διαπίστωσαν οι ομιλητές σε χειρόγραφα και σταχώσεις συγκεκριμένων συλλογών μπορούν να έχουν εφαρμογές και σε χειρόγραφα και σταχώσεις και άλλων συλλογών. Γιατί ο καθένας μίλησε έχοντας υπόψη του έναν άλφα αριθμό χειρογράφων, ενώ τώρα θα τα έχουμε όλα στη διάθεσή μας. Τα Πρακτικά του Συμποσίου για πολλά χρόνια θα συνιστούν ένα βασικό βιβλίο αναφοράς, το οποίο οι ειδικοί θα το συμβουλεύονται κάθε μέρα. Εύχομαι, για να ολοκληρωθεί η μεγάλη προσφορά του Συμποσίου, τα Πρακτικά του να είναι στη διάθεση των ερευνητών, όσο γίνεται γρηγορότερα. Τα κείμενα των εισηγήσεων, τα οποία ασφαλώς θα είναι πληρέστερα από αυτά που ακούσαμε, θα μπορούσαν να πληρώσουν τις σελίδες του τρίτου τόμου του περιοδικού Βιβλιοαμφιάστης, το οποίο είναι το ειδικότερο περιοδικό που εκδίδεται στον ελληνικό χώρο και το πιο κατάλληλο να τα δεχτεί.

Και τώρα κάποιες παρατηρήσεις και ορισμένα σχόλια.
Ξεκινώ », δηλαδή ευρύτερη και μεγαλύτερη. Ο όρος Βιβλιοδεσία στον υπότιτλο είναι «έννοια είδους», δηλαδή μικρότερη ή, με άλλους όρους, η τελευταία φάση στη διαδικασία της παραγωγής και κατασκευής του βιβλίου. Βυζάντιο στον τίτλο δηλώνει χρονικό προσδιορισμό με περιορισμένη χρονική έκταση. Μεταβυζαντινή στον υπότιτλο προσδιορίζει χρονική περίοδο πολύ εκτενέστερη από αυτήν που προσδιορίζει το Βυζάντιο.
Με την ευκαιρία αξίζει να παρατηρηθεί ότι ο όρος Μεταβυζαντινός πρέπει να συζητηθεί και να καθοριστεί από τους ειδικούς και ως προς την ποιοτική του διάσταση και ως προς την ποσοτική (= χρονική). Ωστόσο για την περίπτωσή μας μπορώ να βεβαιώσω ότι με την επιβίωση που παρατηρείται σε θέματα Παλαιογραφίας και Κωδικολογίας, άρα και βιβλιοδεσίας, ο όρος Μεταβυζαντινός καλύπτει και την περίοδο της Τουρκοκρατίας και τη νεότερη εποχή, αφού σε σταχώσεις και του 19ου αιώνα, παρά τις αναμφισβήτητες εξελίξεις και ξένες επιδράσεις, διαπιστώνουμε βυζαντινές επιβιώσεις, έστω και εξελιγμένες.
Όλα αυτά επισημαίνονται όχι για να ελεγχθεί το πρόγραμμα του Συμποσίου για ασυνέπεια, αλλά για να επισημανθούν, για μια ακόμη φορά, πόσο συμβατικές και σχηματικές είναι οι περιοδολογήσεις ή οι διαιρέσεις εποχών σε περιόδους. Αυτό βολεύει τη σκέψη μας και τη δουλειά μας, όμως στη ζωή τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά και σχηματικά όσο το θέλει η ευκολία μας.
Σε κάθε περιοδολόγηση ή διαίρεση σε περιόδους υπάρχουν εγγενείς δυσκολίες, γιατί τα όρια είναι ρευστά. Αυτό οφείλεται στο γεγονός πως, παράλληλα με τη γένεση κάποιου νέου στοιχείου, επιβιώνουν και παλαιά και έτσι για μεγάλα χρονικά διαστήματα παρατηρείται συνύπαρξη νέων και παλαιών στοιχείων.
Η εξέλιξη στη γλώσσα, τη γραφή, την τέχνη είναι αργή και η μετάβαση από το παλαιό στο νέο γίνεται αργά, βαθμιαία και εξελικτικά, σε σημείο που, όταν παράγεται κάτι καινούργιο, να μην το κατά-λαβαίνουμε ή, όταν το καταλαβαίνουμε, αυτό να προκαλεί την αντίδρασή μας.
Μερικές επισημάνσεις, που ίσως ανοίγουν κάποιες προοπτικές για το μέλλον και που ευχής έργο θα ήταν σε μια μελλοντική συνάντηση να ληφθούν υπόψη. Ήδη επισήμανα μερικές. Αλλά καλύτερα να γίνω πιο σαφής.
Διέκρινα κάποια υπερβολή στην περιγραφή και την ανάλυση της διακόσμησης της στάχωσης, και γενικότερα των τεχνικών λεπτομερειών αυτής, ενώ αγνοήθηκαν άλλες σοβαρές παράμετροι. Η πιο σημαντική παράμετρος, που την έλλειψή της εγώ τουλάχιστον την ένιωσα πολλές φορές, είναι ότι από τις εισηγήσεις-με μία μόνο μερική εξαίρεση-έλειψε η προοπτική της διαχρονίας. Οι ομιλητές δεν πήγαν προς τα πίσω να δουν την ιστορία του κώδικα, από πού προέρχεται αυτός, πώς εξελίσσεται, γιατί υιοθετείται, από πού και γιατί παίρνει το δέσιμο. Αυτό έλειψε. Βέβαια ως προς το σημείο αυτό στο παρελθόν έγιναν κάποιες εργασίες. Η Berthe Van Regemorter, που το όνομά της ακούστηκε πολλές φορές κατά τη διάρκεια του Συμποσίου, επιχείρησε να το κάνει στην αρχή κάποιων εργασιών της, αλλά αποσπασματικά και όχι ολοκληρωμένα. Άλλωστε, τα δεδομένα από την εποχή εκείνη ως σήμερα έχουν αλλάξει.

Μερικές άλλες παράμετροι, που δεν προσέχτηκαν, είναι το περιεχόμενο των χειρογράφων και το σχήμα αυτών, στοιχεία που και τα δύο επηρεάζουν τη στάχωση, αν και, για να είμαι δίκαιος, οφείλω να ομολογήσω ότι αυτό έγινε από ορισμένους, όχι όμως σε ικανοποιητικό βαθμό.
Κάτι άλλο σχετικό με τη διακόσμηση των χειρογράφων γενικά και όχι μόνο της στάχωσης. Μόνιμο ζητούμενο, το οποίο έχει τονιστεί πολλές φορές και με ποικίλες ευκαιρίες, είναι η αμφίδρομη συνεργασία που πρέπει να υπάρχει ανάμεσα στους ιστορικούς της τέχνης και τους παλαιογράφους και κωδικολόγους. Κάτι που γίνεται σε κάποιο βαθμό τα τελευταία χρόνια, όμως η συνεργασία αυτή πρέπει να είναι συνεχής και σε μεγαλύτερο βαθμό, σε συνδυασμό, όπου είναι δυνατό, και με τις πηγές.
Μερικές εισηγήσεις δεν είναι απαραίτητο να δημοσιευτούν στα Πρακτικά, μια και δεν προσφέρουν τίποτα το νέο και δεν προάγουν τις γνώσεις μας ως προς το αντικείμενο του Συμποσίου, ενώ άλλες πρέπει να δουλευτούν πολύ και να εμπλουτισθούν, για να έχουν λόγο να περιληφθούν στα Πρακτικά.
Κλείνοντας τη σύντομη αυτή παρουσίαση επιθυμώ να ευχαριστήσω θερμά και να αποδώσω τον δίκαιο και οφειλόμενο έπαινο στους διοργανωτές του Συμποσίου και ως φορείς και ως πρόσωπα για τον μόχθο τον οποίον κατέβαλαν, ώστε η διοργάνωση αυτού να είναι άρτια, ιδιαίτερα την κυρία Νίκη Τσιρώνη, για τους κόπους, τους αγώνες και την αγωνία της μέχρι την τελευταία στιγμή. Τους εύχομαι καλό κουράγιο και δύναμη στην έκδοση των Πρακτικών και στην πραγματοποίηση και άλλων παρόμοιων διοργανώσεων.
Βιβλιοαμφιάστης 3, σ. 481-485