Νίκη Τσιρώνη, Μπάμπης Λέγγας, Αναστασία Λαζαρίδου

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ


Τα πρακτικά του διεθνούς συνεδρίου με τίτλο «Το Βιβλίο στο Βυζάντιο. Βυζαντινή και Μεταβυζαντινή Βιβλιοδεσία ", που δημοσιεύονται ως ο τρίτος τόμος της περιοδικής έκδοσης για την ελληνική βιβλιοδεσία, Βιβλιοαμφιάστης, αντιπροσωπεύουν και ταυτόχρονα οφείλονται σε πλειάδα συγκλίσεων και ευτυχών συγκυριών.

Ο τόμος αυτός, πρότασης της Ελληνικής Εταιρείας Βιβλιοδεσίας και υιοθετήθηκε από το Ινστιτούτο Βυζαντινών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών και από το Βυζαντινό και Χριστιανικό κατ 'αρχάς σηματοδοτεί τη λήξη της πρώτης φάσης του ομότιτλου ερευνητικού προγράμματος, που ξεκίνησε το 2002 κατόπιν Μουσείο. Ας σημειωθεί πως ο κάθε ένας από τους τρεις φορείς που συμμετέχουν στο πρόγραμμα, κλήθηκε να προσφέρει τον δικό του πλούτο εμπειρίας σε ό, τι αφορά στη μελέτη των χειρογράφων και των εντύπων και ειδικότερα των βιβλιοδεσιών τους. Η Ελληνική Εταιρεία Βιβλιοδεσίας (ΕΛΕΒΙΒ), με πρόεδρο τον Μπάμπη Λέγγα και ιδρυτικά της μέλη διακεκριμένες προσωπικότητες των γραμμάτων και των τεχνών, αρμόδιο ύλην αποτελεί τον καθ 'φορέα, ο οποίος συστάθηκε με σκοπό τη συλλογή, καταγραφή και μελέτη του υλικού και ο οποίος έχει ήδη καταθέσει δύο πολύτιμους τόμους (Βιβλιοαμφιάστης 1, Αθήνα 1999 και Βιβλιοαμφιάστης 2, Αθήνα 2004) όπου βρίσκονται συγκεντρωμένες μελέτες για την ιστορία της τέχνης και της τεχνικής της βιβλιοδεσίας κατά τους βυζαντινούς, τους μεταβυζαντινούς και τους νεώτερους χρόνους της ελληνικής ιστορίας. Οι τρεις αρμόδιοι φορείς αποφάσισαν τα πρακτικά του διεθνούς συνεδρίου να κυκλοφορήσουν ως ο τρίτος τόμος του Βιβλιοαμφιάστη, έτσι ώστε να ενταχθούν στο σώμα των μελετών για την ελληνική βιβλιοδεσία. Μέχρι σήμερα, η ΕΛΕΒΙΒ έχει οργανώσει αποστολές και επιτόπιες έρευνες σε βιβλιοθήκες και συλλογές όπου σώζονται κειμήλια της τέχνης ενώ έχει συμβάλλει ουσιαστικά στη διάσωση τεκμηρίων και εργαλείων της βιβλιοδεσίας που χρονολογούνται στους δύο τελευταίους αιώνες.

Το Ινστιτούτο Βυζαντινών Ερευνών στεγάζει εδώ και χρόνια δύο μεγάλα ερευνητικά προγράμματα υπό την εποπτεία του Κρίτωνα Χρυσοχοΐδη και της Χριστίνας Αγγελίδη με αντίστοιχους τίτλους «Αρχειακές, Παλαιογραφικές και Διπλωματικές Έρευνες" και "Kαθημερινός και κοινωνικός βίος των Bυζαντινών". Το πρόγραμμα «Το Βιβλίο στο Βυζάντιο . Βυζαντινή και Μεταβυζαντινή Βιβλιοδεσία »με επιστημονική επιμέλεια της δρ Νίκης Τσιρώνη, εντάχθηκε και λειτούργησε στο πλαίσιο των δύο αυτών προγραμμάτων αντλώντας από την προσέγγισή τους πολύτιμα στοιχεία για τον καθορισμό μεθοδολογίας και ανάλυσης του υλικού. Η εμπειρία και η υποστήριξη των συναδέλφων και των δύο προγραμμάτων υπήρξε πολύτιμη σε όλα τα στάδια του προγράμματος.

Τέλος, το Βυζαντινό Μουσείο μέσα στον πλούτο των συλλογών του περιλαμβάνει μία αξιόλογη συλλογή χειρογράφων, παλαιτύπων και εντύπων, τα οποία προσφέρονται για την έρευνα του συγκεκριμένου γνωστικού αντικειμένου. Η συνεργασία βοήθησε στην ανάδειξη αυτού του ξεχωριστού υλικού και στην αξιοποίησή του στο πλαίσιο της πρωτοποριακής μουσειολογικής αντίληψης που προωθεί τα τελευταία χρόνια το Βυζαντινό Μουσείο με εντυπωσιακά αποτελέσματα, τόσο στον τρόπο οργάνωσης και έκθεσης των συλλογών του όσο και στον τρόπο αξιοποίησής τους μέσω εκπαιδευτικών και άλλων προγραμμάτων που φέρνουν το κοινό κοντά στα τεκμήρια του παρελθόντος και στον πολιτισμό που τα παρήγαγε. Οι συνεργάτες του Μουσείου, επιμελητές, συντηρητές και φωτογράφοι, ύλην αρμόδιας επιμελήτριας χειρογράφων και χαρτώων αντικειμένων και υποδιευθύντριας του Μουσείου πέραν της καθ ', δρ Αναστασίας Λαζαρίδου, συνέβαλαν καθοριστικά με την εμπειρία και την άκοπη εργασία τους.

Το ερευνητικό πρόγραμμα, καρπός του οποίου αποτελεί η παρούσα έκδοση, κατέδειξε, τουλάχιστον για τα ελληνικά δεδομένα αλλά και γενικότερα, την αποδοχή της μελέτης της βιβλιοδεσίας ως ιστορικό τεκμήριο το οποίο συνδέεται άρρηκτα με την εξέλιξη του πνεύματος ενώ ταυτόχρονα προσφέρεται στον μελετητή ως στοιχείο του υλικού πολιτισμού για την περαιτέρω διερεύνηση του ιστορικού παρελθόντος. Ταυτόχρονα νομιμοποιεί τη συμμετοχή ειδικοτήτων που δεν εμπίπτουν στον χώρο των ανθρωπιστικών σπουδών, όπως οι συντηρητές βιβλίων, οι βιβλιοδέτες αλλά ακόμη και οι συλλέκτες. Πρόκειται για μία συνεργασία που πέραν της διεπιστημονικής έρευνας, η οποία τα τελευταία χρόνια αποτελεί ζητούμενο της ερευνητικής κοινότητας, προάγει τη σύμπραξη με ειδικότητες και ιδιότητες που εμπλουτίζουν την έρευνα συνδέοντάς την με ζωντανούς κοινωνικούς και παραγωγικούς χώρους. Στο πλαίσιο αυτό, η ιστορική έρευνα επωφελείται από τον συνδυασμό και την ανάλυση των πληροφοριών που διασώζονται στα βιβλία και στις σταχώσεις τους. Η ύπαρξη του προγράμματος λειτούργησε ως έναυσμα για τη μελέτη συγκεκριμένων θεμάτων που άπτονται της βιβλιοδεσίας ή / και κειμηλίων συλλογών, καθώς προσέφερε το πλαίσιο για τη δημοσιοποίηση και αξιοποίηση τέτοιου τύπου μελετών.

Το πολύπλοκο θέμα της μεθοδολογίας στη διερεύνηση του εν λόγω υλικού απετέλεσε εξ αρχής ένα από τα πολλά ζητήματα τα οποία αντιμετώπισε η ομάδα εργασίας του ερευνητικού προγράμματος αλλά και οι μεμονωμένοι ερευνητές που κλήθηκαν να συμμετάσχουν στο συνέδριο και να συνεισφέρουν τη δική τους εμπειρία στη μελέτη των βιβλίων και των σταχώσεών τους. Μία πτυχή του θέματος αποτελεί το ακανθώδες θέμα της ορολογίας που χρησιμοποιείται για τη βιβλιοδεσία, καθώς οι όροι, η σημασία και η χρήση τους όχι μόνο αλλάζουν με την πάροδο των αιώνων αλλά και διαφοροποιούνται ανάλογα με το πλαίσιο εντός του οποίου χρησιμοποιούνται. Σε αρκετές ανακοινώσεις το πρόβλημα της ανομοιογένειας στη χρήση των όρων είναι εμφανές ενώ σε άλλες το θέμα επισημαίνεται, αν και γενικά είναι ακόμη νωρίς να πούμε ότι βαδίζουμε προς μία λύση. Σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες και γλώσσες, όπως στα αγγλικά, τα γαλλικά και τα ιταλικά, όπου η μελέτη της βιβλιοδεσίας έχει προχωρήσει εδώ και αρκετά χρόνια, η ορολογία έχει τύχει επεξεργασίας διευκολύνοντας το έργο των μελετητών.

Για την επίλυση ή τουλάχιστον την επεξεργασία προβλημάτων που σχετίζονται με το ζήτημα της ορολογίας οι τρεις φορείς του προγράμματος (ΙΒΕ, ΒΧΜ και ΕΛΕΒΙΒ) εργάστηκαν από το 2005 έως σήμερα στο πλαίσιο ενός ευρωπαϊκού προγράμματος που σκοπό είχε τη συστηματοποίηση της μελέτης της βιβλιοδεσίας αλλά και τη σύνδεσή της με την παραγωγή. Ο τίτλος του προγράμματος, που υλοποιείται στο πλαίσιο του Γ ΚΠΣ - ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ «ΚΟΙΝΟΠΡΑΞΙΕΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΣΕ ΤΟΜΕΙΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ» και η ολοκλήρωση του οποίου συμπίπτει με την έκδοση των πρακτικών του συνεδρίου, είναι "Σύγχρονες εφαρμογές βυζαντινής και μεταβυζαντινής βιβλιοδεσίας». Το πρόγραμμα αυτό, αποτελεί τη δεύτερη φάση του αρχικού ερευνητικού προγράμματος και στο πλαίσιό του εκπονήθηκαν επιμέρους εργασίες οι οποίες ελπίζουμε ότι θα αποδειχθούν πολλαπλά χρήσιμες στους μελετητές της βιβλιοδεσίας.

Συγκεκριμένα, δημιουργήθηκαν τέσσερις βασικές και μία πέμπτη βοηθητική βάσεις δεδομένων, όπου καταχωρήθηκαν:
1) η υπάρχουσα βιβλιογραφία για τη βιβλιοδεσία
2) βασικοί όροι της ορολογίας της βιβλιοδεσίας
3) η συλλογή χειρογράφων του Βυζαντινού Μουσείου
4) απεικονίσεις σταχώσεων στη μνημειακή τέχνη, σε φορητές εικόνες αλλά και σε χειρόγραφα και έργα μικροτεχνίας και
5) συγκριτικό υλικό ιστορικών σταχώσεων αλλά και αντικείμενα με διακόσμηση συναφή με εκείνη των σταχώσεων.

Αναλυτικότερα, η βάση δεδομένων της βιβλιογραφίας σκοπό είχε να συλλέξει τις μελέτες που απαντούν διάσπαρτες σε καταλόγους χειρογράφων, εκθέσεων, τόμους αφιερωμένους στην ιστορία και τα κειμήλια μονών, πρακτικά διεθνών συνεδρίων αλλά και σε περιοδικές εκδόσεις. Ιδιαίτερα χρήσιμη είναι η συγκέντρωση μελετών που απαντούν σε έργα που δεν σχετίζονται άμεσα με τη βιβλιοδεσία και ως εκ τούτου είναι πιθανόν να διαφύγουν της προσοχής. Η εργασία που έχει γίνει μέχρι στιγμής, αν και δεν είναι εξαντλητική, αποτελεί τουλάχιστον βάση για τη συνέχιση και τον εμπλουτισμό της, ενώ ένας από τους επόμενους στόχους του προγράμματος είναι η ψηφιοποίηση δυσπρόσιτων εργασιών και η δημιουργία ψηφιακής βιβλιοθήκης για την ελληνική βιβλιοδεσία.

Η βάση της ορολογίας αποτελεί καρπό εργασίας πολυμελούς ομάδας εργασίας, στην οποία συμμετείχαν ιστορικοί τέχνης, φιλόλογοι, ιστορικοί, αρχαιολόγοι, συντηρητές βιβλίων και βιβλιοδέτες. Η εργασία επιμερίστηκε σε μικρότερες ομάδες με αντίστοιχη ειδίκευση στους παρακάτω τομείς:
- Στην ιστορική χρήση των όρων,
- Στη χρήση των όρων από συντηρητές στα δελτία που συνοδεύουν το κάθε κειμήλιο,
- Στην πρακτική χρήση των όρων στη σύγχρονη βιβλιοδεσία,
- Στους όρους που περιγράφουν τη διακόσμηση του καλύμματος και οι οποίοι προέρχονται από την ιστορία της τέχνης και
- Στους αντίστοιχους όρους που χρησιμοποιούνται στην αγγλική, τη γαλλική και την ιταλική γλώσσα.

Οι όροι οργανώθηκαν με άξονα τα κατασκευαστικά χαρακτηριστικά του βιβλίου και εμπλουτίστηκαν, πέραν του ορισμού τους, με συνώνυμα, μεταφράσεις των όρων σε ξένες γλώσσες και με τεκμηριωτικό φωτογραφικό υλικό. Η εργασία αυτή κρίθηκε αναγκαία για τη σύνταξη του δελτίου που θα χρησιμοποιούσαμε στην κεντρική βάση δεδομένων για την καταγραφή των απεικονίσεων σταχώσεων, αλλά κυρίως για την καταγραφή των βιβλιοδεσιών των χειρογράφων του Βυζαντινού Μουσείου. Πρόκειται ίσως για το δυσκολότερο μέρος του προγράμματος, καθώς η ακρίβεια στην περιγραφή αλλά και η αποδοχή και υιοθέτηση των προτεινόμενων όρων είναι υπόθεση σύνθετη και η αξία του εγχειρήματος θα κριθεί στο μέλλον. Προς στιγμήν, η απόπειρα αυτή ακόμη και ως απλή υπόθεση εργασίας ελπίζουμε ότι συνεισφέρει στην προαγωγή της έρευνας.

Επιπλέον, το ΙΒΕ, εκπροσωπούμενο από τη δρ Νίκη Τσιρώνη, συμμετέχει στη μόνη αντίστοιχη προσπάθεια που γίνεται σε διεθνές επίπεδο, στο πρόγραμμα Ligatus, μία συνεργασία του Ιδρύματος της Ιεράς Μονής Αγίας Αικατερίνης Σινά και του Camberwell College of Arts για τη δημιουργία μιας αγγλικής / ελληνικής ορολογίας για τη δομή και τα υλικά της βυζαντινής και ελληνικής βιβλιοδεσίας (Η αγγλική / ελληνική ορολογία για τη δομή και τα υλικά της βυζαντινής και της ελληνικής βιβλιοδεσίας,www.ligatus.org.uk) υπό την επίβλεψη του καθηγητή Νίκολας Pickwoad. Η προσπάθεια αυτής της ομάδας, επικεντρώνεται στην κατάρτιση ενός δελτίου κυρίως για την περιγραφή των τεχνικών χαρακτηριστικών της βιβλιοδεσίας, που θα διευκολύνει την λεπτομερή καταγραφή των βιβλιοδεσιών της βιβλιοθήκης της Μονής Αγίας Αικατερίνης στο Σινά.

Η βάση δεδομένων, όπου έχουν καταχωρηθεί ψηφιοποιημένες απεικονίσεις βυζαντινών και μεταβυζαντινών σταχώσεων, προέκυψε από το ερώτημα που αφορά στη σχέση πραγματικών σταχώσεων και απεικονίσεων κατά τη βυζαντινή και μεταβυζαντινή περίοδο και ιδιαίτερα κατά την πρώιμη και μέση βυζαντινή εποχή από την οποία δεν σώζονται δείγματα βιβλιοδεσιών, πλην ελαχίστων εξαιρέσεων. Η μελέτη των εικονογραφικών συμβάσεων αλλά και η τυπολογία που προκύπτει από τη χρονολογική κατάταξη και διερεύνηση των απεικονίσεων θα δημοσιευθεί στο άμεσο μέλλον από μέλη της ομάδας εργασίας. Στο πλαίσιο της έρευνας αυτής εντάσσεται και το συγκριτικό υλικό με το οποίο εφοδιάστηκε η βάση και το οποίο συνίσταται αφενός σε ιστορικές βιβλιοδεσίες που φυλάσσονται σήμερα σε συλλογές ανά τον κόσμο και αφετέρου σε αντικείμενα μικροτεχνίας, όπως οι λειψανοθήκες, η διακόσμηση των οποίων παρουσιάζει ενδιαφέρουσες ομοιότητες ή αντιστοιχίες με εκείνη των σταχώσεων.

Για τις ανάγκες του προγράμματος εκπονήθηκαν δύο εκτεταμένες προκαταρκτικές έρευνες που αφορούν: 1) στην υπάρχουσα κατάσταση της έρευνας στον χώρο της βιβλιοδεσίας και 2) στην έρευνα της αγοράς αναφορικά με τη βιβλιοδεσία. Αν ο στόχος της πρώτης είναι εύληπτος στο ακαδημαϊκό κοινό, καθώς προφανής της στόχος ήταν η αποτίμηση της πορείας της μελέτης της ελληνικής βιβλιοδεσίας αλλά και η βιβλιογραφική διερεύνηση της χρήσης του όρου, η δεύτερη έρευνα ίσως χρήζει μίας σύντομης επεξήγησης. Πρόκειται για μια προσπάθεια αποτίμησης της γνώσης που κατέχει το ευρύ κοινό γύρω από τη βιβλιοδεσία αλλά και της διάθεσής του να απορροφήσει αντικείμενα αυτής της τέχνης στην περίπτωση που διατίθενται από πωλητήρια μουσείων. Το δεύτερο σκέλος αντιστοιχεί στο μέρος του προγράμματος που φιλοδοξεί να συνδέσει την έρευνα αυτού του ιδιαίτερου αντικειμένου με την παραγωγή. Με τον τρόπο αυτό, επιτυγχάνεται ταυτόχρονα και η δημοσιοποίηση της γνώσης που σε διαφορετική περίπτωση θα παρέμενε κτήμα των λίγων ειδικών. Εάν ισχύει η φράση ότι η αισθητική είναι ηθική, η διάδοση της υψηλής αισθητικής των βυζαντινών και μεταβυζαντινών χειρογράφων, των βυζαντινών και μεταβυζαντινών βιβλιοδεσιών, μέσω της παραγωγής σύγχρονων αντιγράφων ή αντικειμένων εμπνευσμένων από τα κειμήλια της τέχνης γίνεται πράγματι φορέας αισθητικής και ηθικής. Το μέρος αυτό είναι το τελευταίο του συγκεκριμένου προγράμματος και υλοποιήθηκε από τις «Εκδόσεις του Φοίνικα» και το «Εργαστήριο Βιβλιοδεσιών Μπάμπη Λέγγα». Για την αναπαραγωγή συγκεκριμένων χαρακτηριστικών βυζαντινών και μεταβυζαντινών βιβλιοδεσιών δημιουργήθηκε ένας «θησαυρός», όπου μεμονωμένα στοιχεία μελετήθηκαν και στη συνέχεια απομονώθηκαν και αποτυπώθηκαν προκειμένου εργαστήρια βιβλιοδεσίας αλλά και παραδοσιακά εργαστήρια αργυροχρυσοχοΐας να μπορέσουν να τα αντιγράψουν δημιουργικά για να χρησιμοποιηθούν εν τέλει σε σύγχρονες βιβλιοδεσίες.

Η σύσταση των ομάδων εργασίας, από πλευράς ποικιλομορφίας ειδικοτήτων, αντανακλά ένα από τα ζητούμενα της μελέτης της βιβλιοδεσίας στα οποία αναφερθήκαμε παραπάνω. Για την ομάδα ορολογίας και την οργάνωση και επεξεργασία των βάσεων δεδομένων βιβλιογραφίας και βιβλιοδεσίας εργάστηκαν οι ιστορικοί τέχνης: Αναστασία Λαζαρίδου, Ευγενία Δρακοπούλου, Πόλυ Μουγκογιάννη και Νίκος Μελβάνι • οι ιστορικοί βιβλιοδεσίας, βιβλιοδέτες και συντηρητές βιβλίων: Μπάμπης Λέγγας, Ζωίτσα Γκιννή, Γιάννης Μπαλής, Άρτεμις Καμπουράκη, Αγγελική Στασινού, Γιάννης Σκορδύλης και οι φιλόλογοι-ιστορικοί: Γιώργος Καλόφωνος, Ζήσης Μελισσάκης και Νίκη Τσιρώνη. Το έργο αξιολογήθηκε από τους εξέχοντες επιστήμονες του χώρου: Paolo Odorico (καθηγητή βυζαντινής φιλολογίας EHESS, Παρίσι), Αγαμέμνονα Τσελίκα (παλαιογράφο και προϊστάμενο του Ιστορικού και Παλαιογραφικού Αρχείου του ΜΙΕΤ), Κωνσταντίνο Χούλη (επίκουρο καθηγητή του τμήματος Συντήρησης Αρχαιοτήτων και Έργων Τέχνης, Τ . Ε. Ι. Αθήνας) και Κρίτωνα Χρυσοχοΐδη (διευθυντή ερευνών ΙΒΕ / ΕΙΕ).

Ορισμένοι από τους προαναφερθέντες συνεργάτες συμμετέχουν και στον παρόντα τόμο, στα περιεχόμενα του οποίου θα πρέπει τώρα να αναφερθούμε, κλείνοντας την ανασκόπηση της πορείας του προγράμματος από το 2005 ΕΩΣ ΤΟ 2008. Οι εργασίες που δημοσιεύονται εμπίπτουν σε δύο γενικές κατηγορίες: α) στις θεωρητικές εργασίες που ασχολούνται με θέματα όπως το βυζαντινό σχολείο (Αθανάσιος Μαρκόπουλος), ή το βιβλίο στο όνειρο και το όνειρο στο βιβλίο (Γιώργος Καλόφωνος). Στην κατηγορία αυτή εντάσσονται ακόμη οι εργασίες των Μάγδας Παρχαρίδου, Φεβρωνίας Νούσια, Γιώργου Μπουδαλή, Χριστίνας Μπάνου, Μάχης Παΐζη, Δημήτρη Αποστολόπουλου και Κωνσταντίνου Χούλη και β) σε εργασίες που επικεντρώνονται στη μελέτη πιο συγκεκριμένων θεματικών ενοτήτων. Στην κατηγορία αυτή περιλαμβάνονται οι εργασίες του ακαδημαϊκού Παναγιώτη Βοκοτόπουλου και των: Dickran Kouymjian, Inmaculada Pérez Martín, Nicholas Pickwoad, Silvia Pugliese, Φρανσουά Vinourd και Stéphane Ipert, Paul Géhin και Ματούλας Κουρουπού, Απόστολου Σπανού, Annaclara Cataldi Παλάου, Γιάννη Σκορδύλη, Ζήση Μελισσάκη , Σοφίας Γερογιώργη και Γιώτας Οικονομάκη. Τέλος, τα συμπεράσματα του συνεδρίου, στα οποία επιχειρείται και μία αποτίμηση της συμβολής της συγκεκριμένης διοργάνωσης στην προαγωγή της μελέτης της βιβλιοδεσίας, συνέταξε και επεξεργάστηκε ο καθηγητής Βασίλης Άτσαλος τον οποίο και ευχαριστούμε για τα θεμέλια που έθεσε σε εποχές δύσκολες και για τον καθοριστικό του ρόλο στην έρευνα.

Το 2005, στο πλαίσιο των εργασιών του συνεδρίου, διοργανώθηκαν δύο παρουσιάσεις αξιόλογων βιβλιοδεσιών στη Βιβλιοθήκη της Βουλής των Ελλήνων και στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη. Έχουμε τη χαρά να φιλοξενούμε στον τόμο την παρουσίαση ορισμένων βιβλιοδεσιών της Γενναδείου από την Διευθύντριά της Μαρία Γεωργοπούλου και την Βαγγελιώ Τζανετάτου. Θερμές ευχαριστίες θα πρέπει να απευθύνουμε ωστόσο και στη Διευθύντρια της Βιβλιοθήκης της Βουλής, κ. Ευριδίκη Αμπατζή, η οποία άνοιξε τους θησαυρούς της Βιβλιοθήκης σε μία μικρή και σημαντική έκθεση ειδικά για τους φιλοξενούμενους του συνεδρίου.

Καθώς συμπληρώνονται ταυτόχρονα οι δύο πρώτες φάσεις του προγράμματος, η μεν πρώτη με τη δημοσίευση των πρακτικών και η δεύτερη με την ολοκλήρωση των εργασιών του ΣΕΒΥ, ξεκινά μία νέα περίοδος για το πρόγραμμα. Αρχάς Κατ ', οι επιστημονικοί υπεύθυνοι των φορέων, με την παρότρυνση και την υποστήριξη των αξιολογητών του ΣΕΒΥ επιφορτίζονται με το καθήκον της αξιοποίησης της πρωτογενούς εργασίας που έχει ήδη ολοκληρωθεί. Οι βάσεις δεδομένων της βιβλιογραφίας και της ορολογίας θα είναι προσβάσιμες στο ενδιαφερόμενο κοινό σε ειδική διεύθυνση του διαδικτυακού τόπου του ΕΙΕ, ενώ θα γίνουν προσπάθειες για τον περαιτέρω εμπλουτισμό τους. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και για τους τρεις φορείς η αξιοποίηση της μέχρι σήμερα γνώσης και της εμπειρίας για την ευαισθητοποίηση του ειδικού και γενικού κοινού, που μέσα από την παρατήρηση και τη μελέτη της βιβλιοδεσίας μπορεί να έρθει σε επαφή με την ιστορία του πνεύματος αλλά και με τον υλικό πολιτισμό.

Κλείνοντας, θερμές ευχαριστίες οφείλουμε στον τ. Διευθυντή του ΙΒΕ και νυν Γενικό Γραμματέα του Ιδρύματος της Βουλής των Ελλήνων, κ. Ευάγγελο Χρυσό, χωρίς την υποστήριξη του οποίου δεν θα είχε ξεκινήσει αυτό το πρόγραμμα, όπως άλλωστε και στον Διευθυντή του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου, Δρ Δημήτρη Κωνστάντιο, που εξακολουθεί να στηρίζει τις προσπάθειές μας. Ευχαριστίες επίσης οφείλουμε στον νυν Διευθυντή του ΙΒΕ, κ. Ταξιάρχη Κόλια, για την ένταξη της έκδοσης των πρακτικών στο πρόγραμμα "Βυζαντίου κάτοπτρον. Πηγές και μελέτες για τον βυζαντινό κόσμο" του προγράμματος "Αριστεία σε Ερευνητικά Ινστιτούτα-ΓΓΕΤ".