ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΔΕΣΙΑΣ

2010-05-20T07:43:00.000-07:00

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΔΕΣΙΑΣ (ΕΛΕΒΙΒ) ιδρύθηκε το 2002 με ιδρυτικά μέλη διακεκριμένες προσωπικότητες της τέχνης και του πνεύματος.
... Καταστατικός στόχος της είναι να υπηρετεί την τέχνη του βιβλίου και της αμφίεσής του αναδεικνύοντας την τέχνη της βιβλιοδεσίας, τη μελέτη της ιστορίας της και τη διαφύλαξη του υλικού που σχετίζεται με αυτήν.

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΔΕΣΙΑΣ
ΙΔΡΥΤΙΚΑ ΜΕΛΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΒΙΒΛΙΟΔΕΣΙΑΣ

.
.
.
.
.
.
.
.
.

.
.
.
.
.
.
..
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.

2010-05-14T04:29:00.000-07:00

Ιωάννινα
Η ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΒΙΒΛΙΟΔΕΣΙΑΣ ΑΠΟ ΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΩΣ ΤΙΣ ΜΕΡΕΣ ΜΑΣ.
ΟΙ ΘΗΣΑΥΡΟΙ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΤΩΝ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ
Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Ιωαννιτών
20 Φεβρουαρίου 2003
Εγκαίνια από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας κ. Κ. Στεφανόπουλο

2010-04-11T12:44:00.000-07:00

Βιβλιοαμφιάστης 1, Εργαστήριο Βιβλιοδεσιών Μπάμπη Λέγγα, Αθήνα 1999, σ. 88-92

έντεκα ιστορημένα βιβλία στον άγιο Νικόλαο Μυστρά
Σχέδια ΦΩΤΕΙΝΗ ΣΤΕΦΑΝΙΔΟΥ

Για την πρώτη έκδοση του «Βιβλιοαμφιάστη» η Φωτεινή Στεφανίδου φιλοτέχνησε σχέδια με τους έντεκα τύπους διακόσμησης των σταχώσεων που ιστορούνται στον μεταβυζαντινό ναό του Αγίου Νικολάου του Μυστρά. [Μπ. Λ.]

ΑΡΧΗ ΣΕΛΙΔΑΣ

2010-03-06T06:36:00.001-08:00

Περί της εκδόσεως του περιοδικού τόμου Βιβλιοαμφιάστης
για την ελληνική βιβλιοδεσία

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

[...] Ἀνδρῶν ἄλλως διασήμων ἐν ἐφημερίσι καί περιοδικοῖς φύλλοις Οὐδέποτε ἐγράφη ἱστορία τῆς βιβλιοδεσίας, διότι δέν δύναταί τις νά ὀνομάσῃ ἱστορίαν ὀλίγα τινά καί ἀπομεμονωμένα ἄρθρα γραφέντα κατά καιρούς ὑπ ', οὔτε τάς ὅλως τεχνικάς πραγματείας ἄλλων εἰδικοτέρων. Καί ὅμως οὐδείς δύναται ν 'ἀρνηθῇ ὅτι εἶνε καί ἡ βιβλιοδεσία κλάδος τῆς καθόλου καλλιτεχνίας, στενῶς μάλιστα συνδεδεμένος πρός τήν βιβλιογνωσίαν [...]
Περιοδικό Εστία, Έτος Β, 3 Απριλίου 1877

Δέν «ἐγράφη ἱστορία τῆς βιβλιοδεσίας» οὔτε καί μετά ἑκατόν εἴκοσι δύο χρόνια ἀπό τίς διαπιστώσεις τοῦ ἀγνώστου λογίου πού δημοσιεύονται στήν Ἑστία. Ὡστόσο, ἤδη εἶχαν ξεχαστεῖ οἱ τεχνικές, περιορίστηκαν στά μοναστήρια-ὅπου συνέχισαν περιστασιακά νά ἀσκοῦνται-καί ὅλα πέρασαν στή λήθη. Λήθη γιά μία τέχνη πού ἀνέδειξε λαμπρά δημιουργήματα στή διάρκεια τῶν αἰώνων, μέ ἰδιαίτερο ὕφος καί τεχνική ἀπό τήν ἐποχή τοῦ Βυζαντίου, καί πού τήν περίοδο τῆς Τουρκοκρατίας, ἀφομοιώνοντας δυτικά καί ἀνατολικά πρότυπα, ἐξέφρασε τίς πνευματικές ἀνησυχίες τοῦ ὀρθόδοξου ἀνατολικοῦ κόσμου. Λήθη καί γιά τίς προσπάθειες τοῦ Καποδίστρια καί τοῦ Ὄθωνα, καί τήν παράδοση σημαντικῶν τεχνιτῶν τοῦ 19ου καί 20οῦ αἰώνα.
Ἡ διερεύνηση τῶν γνωστικῶν πεδίων πού σχετίζονται μέ τήν ἱστορία τῆς ἑλληνικῆς βιβλιοδεσίας-τῆς ἱστορίας τοῦ ἑλληνικοῦ βιβλίου-σήμερα πλέον παρουσιάζεται ὡς ἐπιτακτική ἀνάγκη στό διεθνοποιημένο περιβάλλον στό ὁποῖο ζοῦμε καί δημιουργοῦμε. Ἡ ὑπάρχουσα ἑλληνική καί διεθνής βιβλιογραφία εἶναι πενιχρή, καί μόνον συμπτωματικά συναντῶνται ἀναφορές στήν ἑλληνική βιβλιοδεσία.
Γνωρίζοντας τίς ἀντικειμενικές δυσκολίες τῆς ἔρευνας ἀλλά καί γενικότερα αὐτῆς τῆς προσπάθειας, πρίν ἀπό ἕναν χρόνο στό ἐργαστήριό μας ξεκίνησε ὁ σχεδιασμός μιᾶς περιοδικῆς ἔκδοσης ὅπου θά περιλαμβάνονται στοιχεῖα τά ὁποῖα ἀφοροῦν στήν ἑλληνική τέχνη τῆς βιβλιοδεσίας, μέ τελικό στόχο τήν καταγραφή τῆς ἱστορίας της. Ἡ ἄμεση ἀνταπόκριση στό δημόσιο κάλεσμα τῆς συντακτικῆς ἐπιτροπῆς πού συγκροτήθηκε κατέδειξε πώς οἱ συνθῆκες καί ὁ χρόνος γιά τήν ἔκδοση ἑνός τέτοιου περιοδικοῦ ἦταν οἱ πλέον ὥριμες.
Ἔτσι, μέ τήν πολύτιμη βοήθεια, τή συμπαράσταση καί τό ἔμπρακτο ἐνδιαφέρον εἰδικῶν ἐπιστημόνων, ἐρευνητῶν καί ἀνθρώπων τῶν γραμμάτων καί τῶν τεχνῶν γενικότερα, ὁρισμένοι ἀπό τούς ὁποίους ἔχουν καί θέση συμβούλου τῆς ἔκδοσης, ἔχει προγραμματισθεῖ ἐντός τοῦ 1999 νά κυκλοφορήσει περιοδικός τόμος μέ τόν τίτλο « Βιβλιοαμφιάστης »(ὁ βιβλιοδέτης, κατά τούς Βυζαντινούς), ἔκδοση ἡ ὁποία θά ἀνταποκρίνεται στίς ὑψηλές αἰσθητικές ἀπαιτήσεις τοῦ ἀντικειμένου της.
Λόγω τοῦ ἐξειδικευμένου της χαρακτήρα, καθώς καί τοῦ ὑψηλοῦ κόστους της-σημαντικές αἰτίες πού μέχρι σήμερα ἀπέτρεψαν τήν ὅποια ἐκδοτική ἐνασχόληση μέ τό ἀντικείμενο τῆς βιβλιοδεσίας-, ἡ ἔκδοση τοῦ Βιβλιοαμφιάστη θά στηριχθεῖ καί σέ χορηγίες φιλοτέχνων.
Τό βιβλίο αὐτό ἀποτελεῖ μέρος τοῦ φακέλου παρουσίασης τοῦ ὅλου ἐκδοτικοῦ ἐγχειρήματος καί ἀπευθύνεται στούς χορηγούς. Θά προσφερθεῖ ἐπίσης καί σέ ἁρμοδίους παράγοντες προώθησης τοῦ πολιτισμοῦ. Ἐκθέτει τούς λόγους πού ὁδήγησαν στήν ἔκδοση τοῦ τόμου, παραθέτει τά ὀνόματα τῶν συνεργατῶν καί τή διαστρωμάτωση τῆς ὕλης, μέ περιλήψεις, ἀποσπάσματα καί εἰκονογραφικό ὑλικό τῶν κειμένων πού θά περιλαμβάνονται στόν τόμο. Ἀποτελεῖ, παράλληλα, συνοπτική παρουσίαση-χαρτογράφηση τοῦ ἄγνωστου ἀλλά γοητευτικοῦ κόσμου τῆς ἑλληνικῆς βιβλιοδεσίας, πού ἡ ἐξερεύνησή του ἀποκαλύπτει μία παραγνωρισμένη τέχνη καί συμβάλλει στήν ἀνάδειξη τῆς ἱστορικῆς διαδρομῆς τοῦ ἑλληνικοῦ βιβλίου.

Φεβρουάριος 1999

Μπάμπης Λέγγας, βιβλιοδέτης

2010-03-06T06:23:00.001-08:00

Νίκη Τσιρώνη - Μπάμπης Λέγγας
Η τέχνη της βιβλιοδεσίας.
Οι θησαυροί της πόλης των Ιωαννίνων

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗ κ. ΘΕΟΚΛΗΤΟΥ

Θεωρήσαμε πως η συμμετοχή στον εορτασμό των 90 ετών από την απελευθέρωση της περηφανούς πόλεως των Ιωαννίνων και της Ηπείρου από τον οθωμανικό ζυγό, ώφειλε να έχει σχέση με τη γνώση και ειδικότερα με το βιβλίο, σε μία πόλη σαν ετούτη, την πόλη των γραμμάτων και των τεχνών.

Το βιβλίο, ως ζώσα κατάθεση του φορέα της γνώσης και ως μέσο διακοινωνίας της, είναι «ιερό». Η ιερότης δε αυτή καταδεικνύεται στην ένδυση και τη διακόσμησή του, τη βιβλιοαμφίεση. Δεν είναι όμως μόνον τα ιερά βιβλία των θρησκειών τα οποία κοσμούνται. Η πνευματική καλλιέργεια του ανθρώπου, που για την Εκκλησία μας ενέχει τη δημιουργική πνοή του Παναγίου Πνεύματος, η οποία κατατίθεται στην Τράπεζα της ζωής ως συμπόσιο πνευματικής πληρώσεως, είναι ιερή και ως τέτοια αντιμετωπίζεται κατά παράδοση.

Αυτήν την παραδεδομένη βεβαιότητα θελήσαμε να καταστήσουμε απτή και μαρτυρούσα με την έκθεση που φέρει τον τίτλο «Η τέχνη της βιβλιοδεσίας από το Βυζάντιο ως τις μέρες μας. Οι θησαυροί της πόλης των Ιωαννίνων ». Η Ιερά Μητρόπολίς μας, ως μέρος της συμβολής της στη διαφύλαξη του πολιτιστικού πλούτου της πόλεως, καταγράφει και διαφυλάσει αντίστοιχους θησαυρούς που σύντομα ελπίζουμε να εκτεθούν στο σκευοφυλάκιο που θα λειτουργήσει στην Ιερά Μονή Ελεούσης Νήσου.

Μέρος αυτών των πολύτιμων θησαυρών, βιβλιοδεσίες θαυμάσιες από τον 12ο έως τον 19ο αιώνα, εκτίθενται για πρώτη φορά στην παρούσα έκθεση και δημοσιεύονται στον ανά χείρας κατάλογο. Τα εξαίρετα εκθέματα προέρχονται από τις συλλογές βιβλιοθηκών, όπως η Ζωσιμαία Βιβλιοθήκη, η Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, η Εταιρεία Ηπειρωτικών Μελετών, αλλά και της Ιεράς Μητροπόλεως, της Ιεράς Μονής Ελεούσης, ιερών ναών της ευρύτερης περιοχής και ιδιωτών συλλεκτών της πόλης.

Από τους φορείς που ανέλαβαν την υλοποίηση της εκθέσεως ας αναφερθούμε πρώτα στη Ζωσιμαία Βιβλιοθήκη που κοσμεί την πόλη μας. Υπό την άξια διεύθυνση της κυρίας Αικατερίνης Τζάνου, συμπαραστατούμενης υπό των εκλεκτών συνεργατών της, καταθέτει αξιολογότατο έργο και διαφυλάσσει, ως ιερό φυλακτήριο, θησαυρούς προγονικής αξιοσύνης. Η Ζωσιμαία Βιβλιοθήκη υπήρξε, σε καιρούς δύσκολους, ιερό θυσιαστήριο στο οποίο εκόπτετο η αμάθεια δια της «του πνεύματος μάχαιρας».

Το Ίδρυμα Κωνσταντίνου Κατσάρη για μία ακόμη φορά στηρίζει την πνευματική και πολιτιστική δραστηριότητα στην πόλη, υποστηρίζοντας μία προσπάθεια καινοτόμο και πρωτοποριακή.

Τέλος, πρέπει να αναφερθούμε στην Ελληνική Εταιρεία Βιβλιοδεσίας, η οποία έχει επωμισθεί την ευθύνη αυτής της έκθεσης αλλά και της έκδοσης των καταλόγων που την συνοδεύουν. Μία ουσιαστική και ελπιδοφόρος παρουσία, η οποία με την πολυσχιδή της δραστηριότητα ανοίγει το δρόμο για την ανασύσταση της ιστορίας της ελληνικής βιβλιοδεσίας, της αποτύπωσης δηλαδή πάνω στα βιβλία της πνευματικής διαδρομής του γένους. Ο έγκυρος αυτός φορέας ενασχόλησης με το θέμα της βιβλιοδεσίας, που έφερε στο φως τους θησαυρούς της πόλης μας, ευχόμαστε να συνεχίσει να εμπλουτίζει τις γνώσεις μας για το αντικείμενο, προάγοντας τόσο την έρευνα όσο και τη δημοσιοποίησή της.

Ευχαριστούμε τους συντελεστές, όλους όσους κοπίασαν, και την Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος, που ως χορηγός τιμά πάντα την πόλη συνδράμοντας τους πνευματικούς της φορείς στην πορεία της συναντήσεως με το μέλλον.

+ Ο Ιωαννίνων Θεόκλητος

2010-03-06T06:17:00.001-08:00

Νίκη Τσιρώνη - Μπάμπης Λέγγας
Η τέχνη της βιβλιοδεσίας.
Οι θησαυροί της πόλης των Ιωαννίνων

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η τέχνη της βιβλιοδεσίας, εν πολλοίς άγνωστη, παρά το ότι όλοι έχουμε σταθεί και θαυμάσει κάποιο χρυσοποίκιλτο δερματόδετο βιβλίο, ζητά από τον θεατή την προσοχή του για να του αποκαλυφθεί. Πρωταρχικός σκοπός της βιβλιοδεσίας είναι η διαφύλαξη του έργου και η διάσωσή του στο χρόνο. Επάνω όμως σε αυτή την προϋπόθεση ο βιβλιοδέτης της κάθε εποχής είχε τη δυνατότητα να δημιουργήσει ένα έργο τέχνης, έστω και υπό προϋποθέσεις. Πρώτα απ' όλα, ο χαρακτήρας του βιβλίου, δηλαδή το εάν πρόκειται για κοσμικό ή εκκλησιαστικό έργο, επιβάλλει την αντίστοιχη χρήση του υλικού με το οποίο θα καλυφθούν οι πινακίδες. Σε δεύτερο επίπεδο, η χρήση του βιβλίου, δηλαδή το εάν προορίζεται για λειτουργική ή κοσμική χρήση, καθορίζει το πλαίσιο της διακόσμησης. Οι οικονομικές συνθήκες της κάθε εποχής, αλλά και του αγοραστή ή του προσώπου που παραγγέλνει τη βιβλιοδεσία, ορίζει τα υλικά που θα χρησιμοποιηθούν στη διακόσμηση των καλυμμάτων. Αν και η βιβλιοδεσία απηχεί τα εικαστικά ρεύματα της κάθε εποχής, δεν παύει να εντάσσεται στο χώρο των εφαρμοσμένων τεχνών με ό, τι αυτό συνεπάγεται. Το καθορισμένο και περιορισμένο πλαίσιο του καλύμματος ενός βιβλίου, δεν επιτρέπει στον καλλιτέχνη βιβλιοδέτη να εκφραστεί με την ελευθερία του εικαστικού. Μία τέχνη εντός πλαισίου λοιπόν, η βιβλιοδεσία έχει να προσφέρει στην ιστορία της τέχνης, αν και ουσιαστικότερη είναι η συμβολή της στην ιστορία της κάθε περιόδου. Τόσο το ίδιο το περιεχόμενο των βιβλίων που παράγονται σε κάθε χρονική-ισοτρική περίοδο, όσο και ο τρόπος με τον οποίο αυτά δένονται μπορούν να αποτελέσουν πηγή για τους ιστορικούς της πολιτικής, κοινωνικής και οικονομικής ιστορίας. Πιο συγκεκριμένα, όμως στο χώρο της ίδιας της ιστορίας του βιβλίου, η βιβλιοδεσία μπορεί να προσφέρει απαντήσεις σε ερωτήματα που διαφορετικά θα έμεναν αναπάντητα. Ένα ενδιαφέρον παράδειγμα, που περιλαμβάνεται σε αυτόν τον τόμο, είναι το χειρόγραφο που περιέχει οκτώ λόγους από τη μυθιστορία Λευκίππη και Κλειτοφών του Αχιλλέως Τατίου (αρ. κατ. Ζ33) και το οποίο θεωρείτο κολοβό εξαιτίας της απουσίας σελίδας τίτλου και του προηγούμενου φύλλου που δίνει την εντύπωση να είναι κομμένο. Πλην όμως, η μελέτη της τεχνικής του ραψίματος και η προσεκτική παρατήρηση των εσωφύλλων απέδειξε ότι ο συγγραφέας του απλούστατα δεν έφτιαξε ποτέ σελίδα τίτλου. Τέτοια παραδείγματα υπάρχουν πολλά και το καθένα έχει να πει μία δική του ιστορία.

Οι συλλογές βιβλιοδεσιών που εκτίθενται στην έκθεση που συνοδεύει ο κατάλογος προέρχονται αποκλειστικά από την πόλη των Ιωαννίνων. Ο πλούτος και το εύρος τους είναι εντυπωσιακό, καθώς χρονολογικά εκτείνονται από τον 12ο ως τον 20ό αιώνα και από πλευράς τεχνικής και αισθητικής αντιπροσωπεύουν τις σημαντικότερες σχολές και ρεύματα της εικαστικής παραγωγής. Το γεγονός ότι σήμερα όλος αυτός ο πλούτος βρίσκεται συγκεντρωμένος στα Ιωάννινα είναι απόρροια αφενός της άνθισης που γνώρισαν τα γράμματα και οι τέχνες στην περιοχή στη διάρκεια της οθωμανικής κυριαρχίας και αργότερα, και αφετέρου της ευαισθησίας φορέων και ανθρώπων που τους επανδρώνουν και στους οποίους οφείλουμε τη διαφύλαξη της πολιτιστικής μας κληρονομιάς. Η έντονη εμπορική δραστηριότητα που σημειώνεται στα Ιωάννινα στη διάρκεια του 17ου και του 18ου αιώνα είχε ως αποτέλεσμα να φτάσουν στην πόλη εκδόσεις και δεσίματα από τα Βαλκάνια, τη Βενετία και αλλού. Οι σχέσεις των Ιωαννίνων με περιοχές των Βαλκανίων και την Ιταλία φαίνεται λοιπόν ότι δεν περιορίζονταν στο εμπόριο, αλλά εκτεινόταν σε όλους τους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας.

Σε ό, τι αφορά στα συγκεκριμένα εκθέματα που δημοσιεύονται στον παρόντα κατάλογο θα πρέπει να σημειώσουμε ότι ενώ η μουσειολογική πρακτική επιβάλλει τη συντήρηση των εκθεμάτων πριν την παρουσίασή τους, σε ό,τι αφορά στις βιβλιοδεσίες πήραμε την απόφαση να εκθέσουμε ακόμη και βιβλία που βρίσκονται σε κακή κατάσταση θεωρώντας ότι αυτό δεν εμποδίζει τον θεατή στην απόκτηση μίας εικόνας για την ιστορία των βιβλίων. Αντίθετα, θα μπροούσαμε να πούμε ότι είναι ενδεικτικό της λίγης προσοχής που έχει δοθεί μέχρι σήμερα στη βιβλιοδεσία ως τέχνη και ως ιστορική μαρτυρία. Στο λήμμα του κάθε εκθέματος συμπεριλάβαμε πληροφορίες που σχετίζονται με την έκδοση του βιβλίου και πιθανές ενθυμήσεις που σημειώνονται στα εσώφυλλα. Οι περιγραφές εστιάζουν σε συγκεκριμένα σημεία τεχνικής, που συχνά αποδεικνύονται κρίσιμα στην ταύτιση χωρών προέλευσης, εργαστηρίων και καλλιτεχνών. Συνοπτικά, αναφέρεται το υλικό από το οποίο είναι φτιαγμένες και με το οποίο επενδύονται οι πινακίδες, η τεχνική ραψίματος (αν παρουσιάζει κάποια χαρακτηριστική ιδιαιτερότητα), τα κλείστρα, τα κεφαλάρια, η διακόσμηση των ακμών, τεχνικές πληροφορίες για τα εσώφυλλα, ενώ το μεγαλύτερο βάρος δίνεται στην περιγραφή της διακόσμησης των καλυμμάτων, στη χρήση κοσμημάτων και στον τρόπο με τον οποίο αυτά τυπώνονται στο κάλυμμα (έγκαυστα ή χρυσοτυπικά). Τέλος, όλες αυτές οι πληροφορίες συντίθενται σε ένα σύνολο που δίνει τη δυνατότητα σχολιασμού της βιβλιοδεσίας σε ό, τι αφορά στη χρονολόγησή της, στη σχολή ή το περιβάλλον εντός του οποίου φιλοτεχνήθηκε.

Μεθοδολογικά, αυτός ο κατάλογος έχει εσκεμμένα αποφύγει την παράθεση λεπτομερειών σχετικά με την κατάσταση στην οποία βρίσκονται τα επιμέρους εκθέματα, καθώς σκοπός μας δεν ήταν η σύνταξη ενός δελτίου συντήρησης. Με την ίδια έννοια αποφύγαμε σχολιασμό που θα ενέπιπτε στην αρμοδιότητα των ιστορικών της τέχνης. Ελπίζουμε ότι η δημοσίευση και μόνη των εκθεμάτων θα τους δώσει υλικό προς επεξεργασία. Από τη δική μας πλευρά περιοριστήκαμε σε ταυτίσεις στις οποίες μας οδήγησε η διακόσμηση των καλυμμάτων, ή συγκεκριμένες τεχνικές που χρησιμοποιούνται στο δέσιμο των βιβλίων. Εξαιρετικά σημαντικό ρόλο παίζει η παρατήρηση των κοσμημάτων, τα οποία αν και δεν μπορούν να χαρακτηριστούν ως απόλυτο κριτήριο χρονολόγησης, βοηθούν καθοριστικά στην ταύτιση εργαστηρίων και ή σχολών. Συνολικά ωστόσο, ο τρόπος με τον οποίο οι ιστορίες των μεμονωμένων βιβλίων ανασυντίθενται και τοποθετούνται εντός του ιστορικού πλαισίου της εποχής τους, πιστεύουμε ότι δικαιώνει το εγχείρημα και καταδεικνύει τη σημασία της μελέτης της βιβλιοδεσίας στα πλαίσια της ιστορίας του βιβλίου και του πολιτισμού γενικότερα. Για την Ελληνική Εταιρεία Βιβλιοδεσίας το βάρος της ευθύνης της παρούσας έκδοσης συνοδεύεται και από μία μεγάλη ικανοποίηση, καθώς τα βιβλία του καταλόγου δημοσιεύονται για πρώτη φορά, αφού είναι άλλωστε και η πρώτη φορά που εκδίδεται κατάλογος δεμένων βιβλίων στον ελληνικό χώρο.

Μέσα από τα παραδείγματα που επιλέχθηκαν να συμπεριληφθούν στον κατάλογο, εμφανίζεται ζωντανή η ιστορία του ελληνικού βιβλίου, βήμα βήμα από το Βυζάντιο ως τις μέρες μας. Οι θησαυροί της πόλης των Ιωαννίνων αποτελούν ζωτικό μέρος της πολιτιστικής κληρονομιάς του Νέου Ελληνισμού και η διαφύλαξή τους χρέος όλων μας.

Και από αυτή τη θέση θα πρέπει να ευχαριστήσουμε τη Ζωσιμαία Βιβλιοθήκη Ιωαννίνων, σε συνεργασία με την οποία εκδίδεται αυτός ο κατάλογος, και τη Διευθύντριά της κυρία Κατερίνα Τζάνου που άνοιξε τους θησαυρούς της βιβλιοθήκης για μελέτη. Από καρδιάς ευχαριστούμε τον Σεβασμιώτατο Μητροπολίτη Ιωαννίνων κ.κ. Θεόκλητο που έθεσε όλη αυτή την προσπάθεια, της έκθεσης και της έκδοσης του καταλόγου, υπό την αιγίδα της Μητροπόλεως Ιωαννίνων εντάσσοντάς την στα πλαίσια του εορτασμού των 90 χρόνων από την απελευθέρωση της πόλης. Ως ελάχιστο αντίδωρο του αφιερώνουμε τον παρόντα τόμο.

Νίκη Τσιρώνη - Μπάμπης Λέγγας
Ελληνική Εταιρεία Βιβλιοδεσίας

2010-03-06T06:05:00.000-08:00

ΒΙΒΛΙΟΑΜΦΙΑΣΤΗΣ 1

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Ἐκδοτικὸ σημείωμα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΧΟΥΛΗΣ, Ἐπίκουρος καθηγητὴς Τμήματος Συντήρησης Ἀρχαιοτήτων καὶ Ἔργων Τέχνης ΤΕΙ Ἀθηνῶν
Ἡ βυζαντινὴ βιβλιοδεσία, Ἱστορία, Τέχνη καὶ Τεχνική

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΠ. ΣΤΑΪΚΟΣ, Ἀρχιτέκτονας, ἱστορικὸς βιβλίου
Γιὰ μιὰ ἑλληνικὴ «κλασικὴ» βιβλιοδεσία κατὰ τὴν Ἀναγένηση. Ὁ Ἰανὸς Λάσκαρης καὶ ἡ ἔκδοση τῆς «Ἀνθολογίας» του (1494)

ΑΓΑΜΕΜΝΩΝ ΤΣΕΛΙΚΑΣ, Φιλόλογος, παλαιογράφος, προϊστάμενος τοῦ Ἱστορικοῦ καὶ Παλαιογραφικοῦ Ἀρχείου τοῦ ΜΙΕΤ
Διακοσμητικὰ θέματα βιβλιοδεσίας σὲ χειρόγραφα τῆς Μονῆς Παναγίας Χοζοβιωτίσσης Αμοργοῦ

ΚΡΙΤΩΝ ΧΡΥΣΟΧΟΪΔΗΣ, Ἱστορικός, διευθυντὴς ἐρευνῶν στὸ Ἰνστιτοῦτο Βυζαντινῶν Ἐρευνῶν τοῦ ΕΙΕ
Βιβλιοδεσία καὶ συντήρηση χειρογράφων στὸ Ἅγιον Ὄρος κατὰ τὴν πρώιμη Τουρκοκρατία

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΧΟΥΛΗΣ, Ἐπίκουρος καθηγητὴς Τμήματος Συντήρησης Ἀρχαιοτήτων καὶ Ἔργων Τέχνης ΤΕΙ Ἀθηνῶν
Δύο ἱστορήσεις τοῦ εὐαγγελιστῆ Ματθαίου ὡς σταχωτῆ

ΦΩΤΕΙΝΗ ΣΤΕΦΑΝΙΔΟΥ, Ζωγράφος, χαράκτρια
Ἕντεκα βιβλία στὸν Ἅγιο Νικόλαο Μυστρᾶ

ΕΛΕΝΗ ΚΟΥΚΚΟΥ, Καθηγήτρια Ἱστορίας Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν
Τὸ πρῶτο «ἐργαστήριον τῆς βιβλιοδετικῆς τέχνης» στὴν Αἴγινα, στὰ χρόνια τοῦ πρώτου Κυβερνήτου τῆς Ἑλλάδος Ἰωάννου Καποδίστρια

ΓΙΩΡΓΟΣ ΛΑΓΑΝΑΣ, Ἰατρός, φιλόλογος
Τὸ σωματεῖο τυπογραφῶν καὶ βιβλιοδετῶν «ΓΟΥΤΕΜΒΕΡΓΙΟΣ» (1868 – 1886)

ΜΠΑΜΠΗΣ ΛΕΓΓΑΣ, Βιβλιοδέτης
«Ὀθωμανικὲς» μαρμαρόκολλες σὲ ἐσώφυλλα καραμανλίδικων καὶ ἑλληνικῶν βιβλίων

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΠΑΥΛΟΠΟΥΛΟΣ, Ἱστορικὸς τῆς τέχνης
Τυπογραφικά, χαρτοβιομηχανικὰ καὶ βιβλιοδετικὰ καταστήματα στὴν Ἀθήνα τοῦ 19ου αἰώνα

ΕΛΕΝΗ ΣΤΑΜΑΤΟΠΟΥΛΟΥ, Φιλόλογος
Ἡ διδασκαλία τῆς βιβλιοδεσίας στὴ νεοελληνικὴ ἐκπαίδευση (1830 – 1933)

†ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΜΑΡΑΓΚΟΥΔΑΚΗΣ, Καθηγητὴς Χειροτεχνίας τοῦ Μαράσλειου Διδασκαλείου
Πρακτικὸς ὁδηγὸς τῆς χειροτεχνίας τοῦ δημοτικοῦ σχολείου – «Ἡ βιβλιοδετική»

ΜΠΑΜΠΗΣ ΛΕΓΓΑΣ, Βιβλιοδέτης
Τὸ βιβλιοδετεῖο «Ὁ Ἄθως» (1892 – 1992)
«Ἔργα καὶ Ἡμέραι Γέροντος Νήφωνος Ἱεροδιακόνου
Βιβλιοδέτου Καλαβρυτινοῦ, νῦν Ἁγιορείτου»

ΓΙΑΝΝΗΣ ΓΚΙΚΑΣ, Συγγραφέας
Νήφων ὁ Γ΄ (1912 – 1987). Ὁ τελευταῖος ἐπαγγελματίας ἁγιορείτης βιβλιοδέτης ὡς τεχνίτης καὶ ὡς ἄνθρωπος

Ἱερομόναχος ΜΑΤΘΑΙΟΣ ΨΩΜΑΣ ΠΡΩΗΝ ΒΑΤΟΠΕΔΙΝΟΣ
Ὁ βιβλιοδέτης προηγούμενος Ματθαῖος Βατοπεδινός

ΠΕΤΡΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ, Βιβλιοδέτης
Ἡ βιβλιοδεσία στὴν Κύπρο

ΗΛΙΑΣ Χ. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ, Πεζογράφος
Τὸ σύντομο πέρασμα τοῦ Τάκη Κορκολῆ

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΠΑΥΛΟΠΟΥΛΟΣ, Ἱστορικὸς τῆς τέχνης
Ὁ βιβλιοδέτης Γιῶργος Ἀβαγιανός

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΠΑΥΛΟΠΟΥΛΟΣ, Ἱστορικὸς τῆς τέχνης
Τὸ δεμένο βιβλίο ὡς εἰκονογραφικὸ μοτίβο σὲ ἔργα τῆς νεοελληνικῆς τέχνης (1800 – 1914)

ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΛΑΓΑΝΑΣ, Ἱατρός, φιλόλογος
Μικρὲς ἱστορίες ἀπὸ σημαντικὰ βιβλία

ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΘΕΟΔΩΡΟΥ
Ἡ ὁρολογία τῆς ἱστορίας τῆς βιβλιοδεσίας

†ΣΠΥΡΙΔΩΝ ΛΑΜΠΡΟΣ
«Βιβλιοδετική»

ΚΥΡΙΑΚΟΣ ΝΤΕΛΟΠΟΥΛΟΣ, Βιβλιογράφος
Μία πρόταση γιὰ τὸ μέλλον

Κατάλογος προεγγραφέντων συνδρομητῶν

2010-03-06T05:59:00.001-08:00

Μπάμπης Λέγγας

Η ΕΚΔΟΣΗ ΤΟΥ ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΤΟΜΟΥ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΑΜΦΙΑΣΤΗ

«Η έκδοση του Βιβλιοαμφιάστη, ενός περιοδικού τόμου για την ελληνική βιβλιοδεσία, σε μία εποχή που ο ίδιος ο όρος« δεν ελληνική βιβλιοδεσία »είχε κατοχυρωθεί ως ερευνητικό πεδίο, υπήρξε αποτέλεσμα συλλογικής προσπάθειας ανθρώπων που με τον ένα ή τον άλλο τρόπο στο χώρο των δικών τους ενδιαφερόντων είχαν βρεθεί αντιμέτωποι με την έλλειψη βιβλιογραφίας αλλά και οποιασδήποτε συλλογής μελετών για το συγκεκριμένο αντικείμενο.

Ο πρώτος τόμος του Βιβλιοαμφιάστη, που κυκλοφόρησε το 1999, κατοχύρωσε μέσω των άρθρων που δημοσιεύθηκαν σ 'αυτόν ελληνική τον όρο «βιβλιοδεσία», ενώ ταυτόχρονα προσέφερε ένα βήμα σε εκείνους που είχαν τη διάθεση να ασχοληθούν με τη μελέτη του αντικειμένου. Η προσφορά αυτή όπως θα έδειχνε η συνέχεια στάθηκε ιδιαίτερα σημαντική κυρίως για τους νεότερους ερευνητές του χώρου. Παράλληλα, η εμφάνιση μιας περιοδικής έκδοσης για τη βιβλιοδεσία, είχε ως αποτέλεσμα την ευαισθητοποίηση ειδικών και μη σχετικά με τη βιβλιοδεσία, καθώς και τη συλλογή, καταγραφή και μελέτη υλικού. Με τη συμβολή του Βιβλιοαμφιάστη, η βιβλιοδεσία, που εκ των πραγμάτων βρισκόταν ενταγμένη στο χώρο της κωδικολογίας και της παλαιογραφίας χωρίς να της έχει αποδοθεί η δέουσα σημασία, αναδεικνύεται ως τέχνη και η μελέτη της ιστορίας της περνά σε μία νέα φάση.
Αυτό που γίνεται αισθητό ιδιαίτερα μέσα από τα άρθρα του δεύτερου τόμου του Βιβλιοαμφιάστη είναι αφενός η αμφίδρομη σχέση μεταξύ ιστορίας της βιβλιοδεσίας και πολιτικής και πολιτισμικής ιστορίας, ελληνική βιβλιοδεσία καθώς και το γεγονός ότι μιλώντας για «δεν αναφερόμαστε στην εξέλιξη της τέχνης εντός ορισμένου γεωγραφικού χώρου, αλλά στην αισθητική με την οποία επενδύθηκαν και διακοσμήθηκαν ελληνικά βιβλία. Το Άγιον Όρος, η Ύδρα, η Σάμος ή η Κωνσταντινούπολη δεν είναι παρά μερικοί μόνον από τους τόπους η βιβλιοδετική παράδοση των οποίων εξετάζεται. Θεματολογικά τα άρθρα καλύπτουν από το βυζαντινό εικονογραφημένο χειρόγραφο του Γιώργου Γαλάβαρη και την επίδραση των ισλαμικών βιβλιοδεσιών στις ελληνικές μεταβυζαντινές σταχώσεις ως τις «εκ καταθέσεις των έσω» βιβλιοδετών του σήμερα, ενώ το ίδιο ευρύ είναι και το χρονολογικό πλαίσιο των μελετών που καταδεικνύει τόσο τη μακραίωνη παράδοση της τέχνης της βιβλιοδεσίας όσο και τον ζωντανό ιστό που φτάνει μέχρι σήμερα ».

Μπάμπης Λέγγας, «Συμβολή στην ιστορία της ελληνικής βιβλιοδεσίας: Η έκδοση του δεύτερου τόμου του Βιβλιοαμφιάστη», Comité de Ιnternational Paléographie Grecque, Ελληνική Παλαιογραφίας Συμπόσιο Διεθνές ΣΤ ', Δράμα 21 - 27 Σεπτεμβρίου 2003, Περιλήψεις εισηγήσεων και ανακοινώσεων, Δράμα 2003, σ. 72 με 73.

2010-03-06T05:53:00.000-08:00

ΒΙΒΛΙΟΑΜΦΙΑΣΤΗΣ 2

ΕΚΔΟΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ

Πέρασαν πέντε χρόνια από την έκδοση του πρώτου τόμου του Βιβλιοαμφιάστη και η βιβλιοδεσία στην Ελλάδα είναι σαν να ωρίμασε πολλά χρόνια. Η γνώση της ιστορικής συνέχειάς της μας έδωσε άλλη οπτική για τη σύγχρονη παραγωγή και διαφοροποίησε την αντίληψή μας για την ιστορική πορεία του ελληνικού βιβλίου.

Η υιοθέτηση της έρευνας για την ελληνική βιβλιοδεσία, που ξεκίνησε με την έκδοση του Βιβλιοαμφιάστη, από το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών / Ινστιτούτο Βυζαντινών Ερευνών (ΕΙΕ / ΙΒΕ), το μεγαλύτερο ερευνητικό ίδρυμα της χώρας μας, δεν έχει αποτέλεσμα μόνο τον πλουτισμό της, αλλά και τη συνειδητοποίηση από πλευράς των ερευνητών ότι η βιβλιοδεσία μας προσφέρει στοιχεία για την ιστορία του πνεύματος και της κοινωνίας. Ήδη για τον Οκτώβρη του 2005 ετοιμάζεται διεθνές συνέδριο για τη βυζαντινή και μεταβυζαντινή βιβλιοδεσία στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών με συνδιοργανωτές εκτός από το ΙΒΕ / ΕΙΕ, το Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο (ΒΧΜ) και την Ελληνική Εταιρεία Βιβλιοδεσίας (ΕΛΕΒΙΒ).

Η ΕΛΕΒΙΒ είναι φορέας που δημιουργήθηκε από τον κύκλο των ανθρώπων που από το 1998 στήριξαν την εκδοτική προσπάθεια του Βιβλιοαμφιάστη. Στις δραστηριότητές της εκτός από πρωτοποριακές εκδόσεις για την τέχνη της βιβλιοδεσίας, απαριθμούνται τρεις εκθέσεις για την ιστορία της ελληνικής βιβλιοδεσίας, εκ των οποίων η μια παρουσιάστηκε ως παράλληλη εκδήλωση στο ΣΤ διεθνές συμπόσιο ελληνικής παλαιογραφίας που διοργανώθηκε στη Δράμα από την Comité International de Paléographie Grecque τον Σεπτέμβριο του 2003, αποσπώντας θερμούς επαίνους από τη διεθνή επιστημονική κοινότητα. Στο κείμενο για την Ελληνική Εταιρεία Βιβλιοδεσίας της αντιπροέδρου της Εταιρείας, βυζαντινολόγου Νίκης Τσιρώνη που δημοσιεύεται στην αρχή του παρόντος τόμου, παρουσιάζονται αναλυτικά όλες οι δραστηριότητες και οι προοπτικές της.

Η έκδοση του Βιβλιοαμφιάστη πυροδότησε με διάφορους τρόπους συναφείς εκδηλώσεις. Η οργάνωση, για παράδειγμα, στην Αθήνα το 2002 του διεθνούς φόρουμ για τη βιβλιοδεσία από την ARΑ, συμπεριέλαβε εκθέσεις, εκδόσεις και ομιλίες για την ιστορία της ελληνικής βιβλιοδεσίας. Ακόμη και η Βιοτεχνική Ένωση Κλάδων Βιβλιοδεσίας Αττικής οργάνωσε έκθεση βιβλιοδεσίας με ιστορικές αναφορές, τον Απρίλιο του 2003.

Αυτά μαζί με πολλά άλλα μικρά γεγονότα, όπως η ιστοσελίδα για τη βυζαντινή και μεταβυζαντινή βιβλιοδεσία σε τρείς γλώσσες, ο μήνας Βιβλιοδεσίας στη Χίο το 2000, ή η έκδοση τηλεκάρτας για την ελληνική βιβλιοδεσία από τον ΟΤΕ, είναι επίσης ενδεικτικά του ενδιαφέροντος ενός όλο και ευρύτερου κοινού για τη βιβλιοδεσία, σε μία εποχή που γίνεται σαφές ότι η τέχνη θα μπορέσει να επιβιώσει μόνον αν προβάλλει τον εικαστικό και ιστορικό της χαρακτήρα.

Κάτω από αυτές τις συνθήκες οι αξιώσεις από την έκδοση του τόμου είναι πολύ υψηλότερες από το 1999 που ο Βιβλιοαμφιάστης άνοιγε το δρόμο για την έρευνα και μελέτη της ελληνικής βιβλιοδεσίας. Για τους λόγους αυτούς, ο δεύτερος τόμος του Βιβλιοαμφιάστη έχει δώσει έμφαση στο εικονογραφικό υλικό, το οποίο συνεισφέρει στην τεκμηρίωση και επιπλέον καθιστά το υλικό προσιτό και σε μη ελληνόφωνο κοινό. Στο ίδιο πλαίσιο, έχουν συμπεριληφθεί περιλήψεις των ανακοινώσεων μεταφρασμένες στα αγγλικά. Τέλος, ο παρόν τόμος έχει διευρύνει τη θεματολογία του περιλαμβάνοντας και κείμενα για τη σύγχρονη παραγωγή.

Και οι δύο τόμοι του Βιβλιοαμφιάστη διαπνέονται από την ίδια αντίληψη. Η βιβλιοδεσία ως ερευνητικό αντικείμενο επιβάλλει το δικό της τρόπο και, κυρίως, τη δική της μεθοδολογία. Για το λόγο αυτό ο Βιβλιοαμφιάστης περιλαμβάνει άρθρα κωδικολόγων, παλαιογράφων, ιστορικών, ιστορικών της τέχνης, αλλά και άρθρα συντηρητών, βιβλιοδετών και συλλεκτών. Όλοι τους, ο καθένας με τον δικό του τρόπο, προσφέρουν πολύτιμες ψηφίδες στην ανασύσταση της ιστορίας της τέχνης αυτής στον ευρύτερο ελληνικό χώρο. Για τον Βιβλιοαμφιάστη η ανακάλυψη κάποιου συντηρητή για τη χρονολόγηση ενός συγκεκριμένου είδους σταχώσεων, η διαπίστωση του ιστορικού της τέχνης για τη διαταραγμένη θέση μεταλλίων σε βυζαντινή στάχωση ή η θεολογική ερμηνεία των στοιχείων διακόσμησης, είναι εξίσου σημαντικές.

Ο παρόν τόμος είναι αφιερωμένος στη μνήμη δύο αγαπημένων ανθρώπων που χάθηκαν την χρονιά περασμένη: του ιστορικού τέχνης Γιώργου Γαλάβαρη και του ζωγράφου Πάνου Φειδάκη που έφυγε πρόωρα. Και οι δύο βοήθησαν την υπόθεση της βιβλιοδεσίας, ο καθένας με τον δικό του τρόπο.
Για τους τιμώμενους έχουν γράψει κείμενα, ο καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Κύπρου Δημήτρης Τριανταφυλλόπουλος για τον Γιώργο Γαλάβαρη, και ο ζωγράφος Χρήστος Μαρκίδης για τον Πάνο Φειδάκη.

Στον τόμο δημοσιεύουμε τιμητικά ένα κείμενο για τα εικονογραφημένα χειρόγραφα του Γιώργου Γαλάβαρη, που ο ίδιος σκόπευε να αναδημοσιεύσει εδώ με πλούσια εικονογράφηση. Στο ποιητικό κείμενό του μας αποκαλύπτει τον κόσμο των βυζαντινών χειρογράφων ως προσευχή και προσφορά του καλλιτέχνη στο Θεό. Η απεικόνιση στάχωσης στη θήκη του Βιβλιοαμφιάστη είναι έργο του Πάνου Φειδάκη από συνεργασία μας και περιλαμβάνεται τιμητικά στην έκδοση.

Εκτός από την αναδημοσίευση του κειμένου του Γιώργου Γαλάβαρη, αναδημοσιεύουμε από το Δελτίο του Ιστορικού και Παλαιογραφικού Αρχείου του 1994, τις σχεδιαστικές απεικονήσεις βιβλιοδετικών θεμάτων των Αγαμνέμνονα Τσελίκα και Χρήστου Αθανασιάδη, θεωρώντας ότι η σημαντική αυτή εργασία δεν θα πρέπει να απουσιάζει από έναν τόμο αφιερωμένο αποκλειστικά στη βιβλιοδεσία. Από αυτή τη θέση, ευχαριστώ τον διευθυντή του ΜΙΕΤ κ. Διονύση Καψάλη καθώς επίσης τον Χρήστο Αθανασιάδη και τον φίλο Αγαμέμνονα Τσελίκα για την παραχώρηση της άδειας δημοσίευσης.
Οι μαρτυρίες σε σημειώματα χειρογράφων από το Άγιον Όρος που δημοσιεύει ο Σωτήρης Καδάς, εκτός από την ορολογία που διασώζουν, μας ταξιδεύουν στον κόσμο της παραγωγής του βιβλίου και τις αγωνίες των ανθρώπων του. Αυτοί οι ίδιοι άνθρωποι μετά τον 15ο αιώνα θα αφομοιώσουν μουσουλμανικά στοιχεία στις διακοσμήσεις ακόμη και ορθόδοξων λειτουργικών βιβλίων, όπως στις σταχώσεις που μελέτησε ο Γιώργος Μπουδαλής, στις μονές Σινά και Ιβήρων Αγίου Όρους, που έχουν ξεχωριστό ενδιαφέρον για τη μεταβυζαντινή βιβλιοδεσία.
Στην κυρίως Ελλάδα κατά την ίδια περίπου εποχή, το Ευαγγέλιο που σήμερα βρίσκεται στην μονή Ελεούσης στο Νησί των Ιωαννίνων, σταχώθηκε με δέρμα στη Βενετία ταξίδεψε στην Τουρκοκρατούμενη Ήπειρο αφού επενδύθηκε με βελούδο, από εργαστήριο μάλλον της Θεσσαλίας, το οποίο και προσήλωσε στο εμπρόσθιο κάλυμμα μεταλλική πλάκα. Ο Γιάννης Σκορδύλης που το συντήρησε, μας ξεναγεί βήμα προς βήμα στις εργασίες συντήρησης του βιβλίου.
Οι εύκαμπτες βιβλιοδεσίες του 17ου έως 18ου αιώνα που μελέτησε η Αγγελική Στασινού σε βιβλιοθήκες της Αθήνας, αν και ο αριθμός των σωζομένων βιβλιοδεσιών είναι περιορισμένος, μας οδηγούν σε ένα γόνιμο προβληματισμό, για το είδος αυτό της βιβλιοδεσίας που δεν έχει ερευνηθεί καθόλου.
Κατά τον 19ο αιώνα η ίδρυση του νεοελληνικού κράτους διαφοροποίησε το χαρακτήρα της βιβλιοδεσίας ελληνικών βιβλίων, που ως τότε ασκείτο, στην επικράτεια της οθωμανικής αυτοκρατορίας, σε μοναστηριακούς χώρους ή από κληρικούς. Ο ιερομόναχος Παρθένιος Μαρκουλής από τη Σάμο, βιβλιοδέτης που ο βασιλιάς Οθωνας του εμπιστεύτηκε τη διδασκαλία της τέχνης σε παιδιά, αποτελεί το χαρακτηριστικώτερο παράδειγμα της μετάβασης κατά την δεκαετία του 1830, στο τελευταίο στάδιο της νεοελληνικής βιβλιοδεσίας, που διαρκεί ως σήμερα.
Στη διάρκεια του 19ου αιώνα η βιβλιοδεσία είχε τη μεγαλύτερη εξέλιξη από άλλες συναφείς τέχνες, σύμφωνα με τις μαρτυρίες που σώζονται ήδη από το τέλος του ίδιου αιώνα. Γεγονότα όπως η συμμετοχή βιβλιοδετων σε εθνικές αλλά και διεθνείς εκθέσεις, που παρουσιάζει στην έρευνα της η Ελένη Σταματοπούλου-Πολυδωροπούλου, τεκμηριώνουν την άποψη αυτή.

Παράλληλα, ο Μανόλης Βαρβούνης και ο π. Δημήτριος Στρατής μας παρουσιάζουν βιβλιοδέτες και βιβλιοδεσίες από τα νησιά, Σάμο και Ύδρα τους δύο τελευταίους αιώνες.
Η βιβλιοδεσία στην Κωνσταντινούπολη κατά την ίδια περίοδο, παρουσιάζεται κυρίως διαμέσου τεκμηρίων της προσωπικής συλλογής του συλλέκτη Στρατή Ταρίνα. Ευτυχής επίσης συγκυρία είναι η διάσωση από την οικογένεια Μαυρίκογλου ενός μεγάλου μέρους της συλλογής των διακοσμητικών εργαλείων του βιβλιοδετείου των Κουκάκηδων, με ιστορία πάνω από έναν αιώνα. Εκτός από τη δημοσίευση της αποτύπωσης των κοσμημάτων, γίνεται προσπάθεια να συνδεθούν με τη βιβλιοδεσία εν γένει στην Κωνσταντινούπολη. Η έρευνα ωστόσο βρίσκεται ακόμη στην αρχή, αφού δεν έχουν ακόμη εξεταστεί σωζόμενες βιβλιοδεσίες σε βιβλιοθήκες στην Πόλη.
«Η σύνδεσις του βιβλίου ελέγετο [παρά τοις Βυζαντίνοις] στάχωμα και ο βιβλιοδέτης σταχωτής ενίοτε και βιβλιοαμφιάστης». Αυτή είναι η επεξήγηση του τίτλου από τον Σπυρίδωνα Λάμπρο σε λεξικό του 1891, που αναγράφεται στο verso της σελίδας τίτλου τπυ τόμου. Ο Βιβλιοαμφιάστης εκτός από την προσφορά του στην έρευνα για την ελληνική βιβλιοδεσία, πλούτισε με μια εντελώς χαμένη λέξη τη σύγχρονη γλώσσσα. Χρησιμοποιείται πια συχνά το ουσιαστικό «για αμφίεση» τη στάχωση, σπανιώτερα, το «αμφιάστης» για τον βιβλιοδέτη. Ο Γιώργος Λαγανάς, εκτός από την εξιστόρηση ιστοριών με αφορμή στοιχεία της εξωτερικής μορφής του βιβλίου, προσπάθησε να προσεγγίσει την ιστορία της λέξης που μας παρέδωσε ο Σπυρίδων Λάμπρος.
Κείμενα για τις σύγχρονες τάσεις στην τέχνη, σκέψεις βιβλιοδετών για την εργασία τους, αλλά και περιγραφές εκδηλώσεων για τη βιβλιοδεσία, συμπληρώνουν τα περιεχόμενα του δεύτερου τόμου του Βιβλιοαμφιάστη.
(Η έλλειψη του ευρετηρίου όχι μόνο του παρόντος τόμου αλλά και του προηγούμενου, θα λυθεί με την έκδοση-στο άμεσο μέλλον-ενός συγκεντρωτικού).

Την έκδοση του πρώτου τόμου του Βιβλιοαμφιάστη ακολούθησαν θερμά σχόλια από πρόσωπα και φορείς. Η χρονική καθυστέρηση της έκδοσης, ωστόσο, οφείλεται κυρίως σε υποσχέσεις χρηματοδότησης από δημόσιους και ιδιωτικούς φορείς, οι οποίες όμως δεν τηρήθηκαν εξαιτίας άλλων, εθνικών μάλλον, προτεραιοτήτων.

Ευχαριστούμε τα μέλη της Ελληνικής Εταιρείας Βιβλιοδεσίας που η εμπιστοσύνη τους στην προσπάθεια μας κατέστη εφαλτήριο για την υπόθεση της βιβλιοδεσίας στον τόπο μας. Επίσης τους φορείς και τους ιδιώτες που συμβάλουν οικονομικά στην έκδοση αυτή και ειδικά την κ. Βεατρίκη Αρώνες. Όλους εκείνους που με κάθε τρόπο στήριξαν την έρευνα των συνεργατών μας, μας διευκόλυναν ή επέτρεψαν τη δημοσίευση υλικού.
Ευχαριστούμε τέλος τον κ. Ευάγγελο Χρυσό, διευθυντή του Ινστιτούτου Βυζαντινών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, τον διευθυντή του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου κ. Δημήτρη Κωνστάντιο και τον καθηγητή κ. Βασίλη Άτσαλο για την πολύτιμη συμβολή τους σε όλη αυτή την προσπάθεια.

Αθήνα, 23 Οκτωβρίου 2004.
Μπάμπης Λέγγας

2010-03-06T05:50:00.000-08:00

ΒΙΒΛΙΟΑΜΦΙΑΣΤΗΣ 2

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΜΠΑΜΠΗΣ ΛΕΓΓΑΣ
Ἐκδοτικὸ σημείωμα

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΠΟΥΛΟΣ
Ἕνας «θύραθεν» μιλάει γιὰ τὸν Θεό: Γιώργου Γαλάβαρη (1926 - 30.3.2003)
Διασκελισμὸς πρὸς τὸ ἐπέκεινα

ΧΡΗΣΤΟΣ ΜΑΡΚΙΔΗΣ
Μνήμη Πάνου Φειδάκη (1956 - 2003)

ΝΙΚΗ ΤΣΙΡΩΝΗ
Ἡ Ἑλληνικὴ Ἑταιρεία Βιβλιοδεσίας

† ΓΙΩΡΓΟΣ ΓΑΛΑΒΑΡΗΣ
Τὸ Βυζαντινὸ εἰκονογραφημένο χειρόγραφο. Προσφορὰ τοῦ καλλιτέχνη στὸν Θεὸ

ΣΩΤΗΡΗΣ ΚΑΔΑΣ
Μαρτυρίες γιὰ τὴ Βυζαντινὴ καὶ Μεταβυζαντινὴ στάχωση σὲ σημειώματα χειρογράφων τοῦ Ἁγίου Ὄρους

ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΠΟΥΔΑΛΗΣ
Οἱ ἰσλαμικὲς βιβλιοδεσίες καὶ ἡ ἐπίδρασή τους στὶς ἑλληνικὲς μεταβυζαντινὲς σταχώσεις

ΧΡΙΣΤΟΣ ΑΘΑΝΑΣΙΑΔΗΣ
Συναγωγὴ βιβλιοδετικῶν διακοσμητικῶν θεμάτων
σὲ ἑλληνικὰ χειρόγραφα καὶ παλαιὰ ἔντυπα

ΙΩΑΝΝΗΣ Μ. ΣΚΟΡΔΥΛΗΣ
Ἡ συντήρηση ἑνὸς παλαίτυπου τοῦ 17ου αἰώνα

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΣΤΑΣΙΝΟΥ
Εὔκαμπτη χάρτινη βιβλιοδεσία. Πρώτη προσέγγιση

ΕΛΕΝΗ ΣΤΑΜΑΤΟΠΟΥΛΟΥ - ΠΟΛΥΔΩΡΟΠΟΥΛΟΥ
Ἡ συμμετοχὴ τῶν Ἑλλήνων βιβλιοδετῶν στὶς διεθνεῖς καὶ ἐθνικὲς ἐκθέσεις τὸν 19ο αἰώνα

ΜΑΝΟΛΗΣ Γ. ΒΑΡΒΟΥΝΗΣ
Ἡ τέχνη τῆς βιβλιοδεσίας στὴ Σάμο

π. ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΣΤΡΑΤΗΣ
Ἡ βιβλιοδεσία στὴν Ὕδρα

ΣΤΡΑΤΗΣ Δ. ΤΑΡΙΝΑΣ
Ρωμιοὶ βιβλιοδέτες τῆς Κωνσταντινούπολης

ΜΠΑΜΠΗΣ ΛΕΓΓΑΣ
Τὰ διακοσμητικὰ ἐργαλεῖα τοῦ Κωνσταντινουπολίτικου βιβλιοδετείου
τῶν Κουκάκηδων

ΜΠΑΜΠΗΣ ΛΕΓΓΑΣ
Περὶ σταχωτῶν, σταχώσεων καὶ ἄλλων
- Ὁ βιβλιοδέτης ἱερομόναχος Παρθένιος Μαρκουλὴς ἐκ Σάμου
- Βιβλιοδεσία ἀπὸ τὴν ὀρεινὴ τουρκοκρατούμενη Θεσσαλία
- Βιβλιοδέτες σὲ καταλόγους συνδρομητῶν βιβλίων
- Βιβλιοδέτες καὶ μαθητευόμενοι
- Μυθολογία τῆς τέχνης

ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΛΑΓΑΝΑΣ
«Βιβλιοαμφιάστης»: Προσέγγιση στὴν ἱστορία τοῦ ὅρου

ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΜΠΙΖΑ
Ἡ χρήση τῶν μὴ συμβατικῶν ὑλικῶν στὶς σύγχρονες ἐφαρμογὲς τῆς βιβλιοδεσίας

ΒΑΓΓΕΛΙΩ ΤΖΑΝΕΤΑΤΟΥ
Μία βιβλιοδεσία γιὰ τὸ «Μήτηρ Θεοῦ - Mater Dei» τοῦ Ἄγγελου Σικελιανοῦ

ΑΝΔΡΕΑΣ ΓΑΝΙΑΡΗΣ
Ἡ αἰσθητικὴ ἀξία τῆς ἀμφίεσης τοῦ βιβλίου

ΣΩΤΗΡΗΣ Κ. ΚΟΥΤΣΙΑΥΤΗΣ
Σκέψεις πάνω στὴν τέχνη τῆς βιβλιοδεσίας

ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΛΑΓΑΝΑΣ
Μικρὲς ἱστορίες ἀπὸ σημαντικὰ βιβλία

ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΑΛΟΦΩΝΟΣ
Ἡ εἰκαστικὴ ἔκδοση τοῦ βιβλίου «Κασσιανὴ ἡ Ὑμνωδὸς»

ΘΕΟΔΩΡΑ ΑΠΟΚΟΡΙΤΗ - ΜΠΟΥΡΛΟΓΙΑΝΝΗ
ARA «Φίλοι τῆς βιβλιοδετικῆς τέχνης»

Τὰ ἱδρυτικὰ μέλη τῆς Ἑλληνικῆς Ἑταιρείας Βιβλιοδεσίας

Περιλήψεις κειμένων στὰ ἀγγλικὰ

2010-03-06T05:30:00.000-08:00

ΒΙΒΛΙΟΑΜΦΙΑΣΤΗΣ - ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 1
ΠΡΑΚΤΙΚΑ Ϛʹ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΣΥΜΠΟΣΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΠΑΛΑΙΟΓΡΑΦΙΑΣ
(Δράμα, 21-27 Σεπτεμβρίου 2003)
Comité Ιnternational de Paléographie Grecque

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Τ Ο Μ Ο Σ Α΄

ΒΑΣΙΛΗΣ ΑΤΣΑΛΟΣ
Πρόλογος (ΟΛΟΚΛΗΡΟ ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ)

PAUL CANART
Discours d'ouverture

ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΝΕΩΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ ΣΤΗ MΕΛΕΤΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΠΑΛΑΙΟΓΡΑΦΙΑΣ ΚΑΙ ΚΩΔΙΚΟΛΟΓΙΑΣ

D. MAJOLINO, P. MIGLIARDO, R. PONTERIO, M.T. RODRIQUEZ
Analisi non invasive mediante microspettroscopia Raman e FTIR su miniature di manoscritti greci

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΙΚΡΟΓΡΑΜΜΑΤΗ ΓΡΑΦΗ

MARCO D’ AGOSTINO
La legatura “ad asso di picche” nei papiri greci e latini
PASQUALE ORSINI
Minuscole greche informali del X secolo
INMACULADA PÉREZ MARTI΄N
El “Estilo Hodegos” y su proyección en las escrituras Contantinopolitanas

KΕΝΤΡΑ ΑΝΤΙΓΡΑΦΗΣ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ

ERICH LAMBERZ
Johannes Kantakuzenos und die Produktion von Luxushandschriften in Konstantinopel in der frühen Palaiologenzeit
IRMGARD HUTTER
Schreiber und Maler der Palaiologenzeit in Konstantinopel
ANNACLARA CATALDI PALAU
I colleghi di Giorgio Baiophoros Stefano di Medea, Giorgio Crisococca, Leon Atrapes
DANIELE BIANCONI
La ‘biblioteca’ di Niceforo Gregora
ANNALISA ROSSI
Tipologia, struttura e caratteristiche dei codici planudei: il caso del Vat. Gr. 191

ANAΓΝΩΣΗ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ – ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΝΩΣΗΣ

GUGLIELMO CAVALLO
Qualche riflessione su livelli di istruzione, categorie di lettori e pratiche di lettura a Bisanzio
DIETHER RODERICH REINSCH
Stixis und Hören

ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΕΠΟΧΗΣ
Κατασκευή του χειρόγραφου βιβλίου.
Γραφές – Αντιγραφή – Περιεχόμενο – Διάδοση των χειρογράφων

ΕΥΘΥΜΙΟΣ ΛITΣAΣ
Η συνέχιση της παραγωγής ελληνικών χειρογράφων μετά την εφεύρεση της τυπογραφίας και κυρίως κατά τον 17ο και 18ο αιώνα
PAUL GÉHIN - MATOULA KOUROUPOU
Du Prodrome de Sozopolis à la Panaghia de Chalki: copistes, restaurateurs et relieurs, de la fin du 15ème siècle au début du 17ème siècle
XAPITΩN KAPANAΣIOΣ
Tα φιλοσοφικά και επιστημονικά χειρόγραφα του 16ου και 17ου αιώνα.

ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΟΙ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΟΙ

BΑΣΙΛΙΚΗ ΛΙΑΚΟΥ-KΡΟΠΠ
O Κρης κωδικογράφος Γεώργιος Τριβιζίας και η εξέλιξη της γραφής του
ANNA GASPARI
Le “mani” di Camillo Zanetti: il caso di scriba C (sigma), “occidental arrondi” e Francesco Zanetti
ΒΕΝΕΤΙΑ ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΥ
Ζαχαρίας Καλλιέργης: σχετικά με δύο χειρόγραφα του Πτολεμαίου

ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΣΤΑΧΩΣΗ

DOMINIQUE GROSDIDIER DE MATONS
Traces de deux opérations de couture provisoire dans les manuscrits byzantins
DOMINIQUE GROSDIDIER DE MATONS & CHRISTIAN FÖRSTEL
Quelques manuscrits grecs liés à Manuel II Paléologue
MICHEL CACOUROS
Ignatios de Chio bibliothécaire, relieur et restaurateur à Dionysiou (Athos), ses collaborateurs et le fonctionnement de l’atelier de reliure à Dionysiou au XVIIe siècle
PATRICK ANDRIST
Particularités de la couture en deux blocs du Genavensis grec 19
ΚΩΝΣΤΑΝΤIΝΟΣ ΧΟYΛΗΣ
Σχέσεις των βυζαντινών βιβλιοδεσιών και των ιταλικών “alla greca”. Συνοπτική ανακοίνωση
ΓIΩPΓOΣ MΠOYΔAΛHΣ
Το πέρασμα από τις σταχώσεις της βυζαντινής εποχής στις σταχώσεις των μεταβυζαντινών χρόνων: στατιστική έκθεση ορισμένων καθοριστικών αλλαγών

Τ Ο Μ Ο Σ Β΄

ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΔΙΑΚΟΣΜΗΣΗ

ELINA DOBRYNINA
Unknown “Stile Blu” Manuscripts of the Tenth and Eleventh Centuries in Russian Collections
AXINIA DZUROVA
L’enluminure des manuscrits liturgiques grecs des XVIe-XVIIIe siècles (conservatisme et innovations)
ΣΩTHPHΣ N. KAΔAΣ
Tα διακοσμημένα χειρόγραφα του επισκόπου πρ. Γάνου και Xώρας Iακώβου. Πρώτη προσέγγισή τους

MOΥΣΙΚΑ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΑ

ΙΩΑΝΝΗΣ ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΙΟΥ
Oμαδοποίηση των βυζαντινών ειρμολογικών πηγών, 10ος-14ος αιώνας
MARIA ALEXANDRU - CHRISTIAN TROELSGÁRD
Η σημασία της Παπαδικής λεγόμενης προθεωρίας για την έρευνα της βυζαντινής και μεταβυζαντινής μουσικής
EMMANOYHΛ ΣT. ΓIANNOΠOYΛOΣ
Μεταβυζαντινά χειρόγραφα ψαλτικής τέχνης εκτός του Ελλαδικού χώρου. Βιβλιοθήκες της Μεγάλης Βρετανίας

ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΕΣ ΤΗΣ ΒΟΡΕΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ

ΔHΜΗΤΡΙΟΣ Ζ. ΣΟΦΙΑΝΟΣ
Οî Βιβλιοθήκες και τα Αρχεία (χειρόγραφοι κώδικες, έγγραφα) των Μονών των Μετεώρων και του Δουσίκου (Αγίου Βησσαρίωνος)

ΠΑΛΑΙΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑ

CHRISTIAN BROCKMANN
Textkritische Überlegungen zu Ioannikios als Schreiber von Galen - und Αristotelestexten
CHRISTOS THEODORIDIS
Bemerkungen zum Verhältnis des Lexikons des Photios zum Lexikon des Suidas
FILIPPO RONCONI
Bodleian Library ms. Baroccianus 50: annotazioni codicologiche su un manoscritto miscellaneo –RICERCHE PRELIMINARI–

ΠΑΛΑΙΟΓΡΑΦΙΑ – ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ – ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΕΠΙΓΡΑΦΙΚΗ

ΓEΩPΓIOΣ BEΛENHΣ
Χρονολογικά συστήματα σε επιγραφές και χειρόγραφα Bυζαντινών και Mεταβυζαντινών χρόνων
ΦΛΩΡΑ ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗ
Παρατηρήσεις στη χρήση της μικρογράμματης γραφής στις βυζαντινές επιγραφές (10ος-14ος αι.)
FILIPPO D'ORIA
Il Greco fuori dai propri confini: Prassi scrittoria greca e consuetudini notarili nei territori ex longobardi della Lucania e della Campania

ΕΛΕΥΘΕΡΕΣ ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΕΙΣ

BAΣIΛHΣ ATΣAΛOΣ – BAΣIΛHΣ KATΣAPOΣ
Ένα άγνωστο χειρόγραφο από την Κοσίνιτσα στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού της Θεσσαλονίκης
PAOLA DEGNI
Tra maiuscola e minuscola nei secoli X e XI: alcune riflessioni
ALESSIA ADRIANA ALETTA
Per una puntualizzazione cronologica del Morgan 652 (Dioscoride)

ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΣΕ ΕΞΕΛΙΞΗ

MARIA LUISA AGATI
Un nuovo manuale di codicologia greca e latina Il libro manoscritto. Introduzione alla Codicologia, Roma, L’Erma di Bretschneider, 2003
DONATELLA BUCCA
Catalogo dei manoscritti musicali greci del fondo del SS. Salvatore di Messina
NADEZHDA KAVRUS-HOFFMANN
Cataloguing Greek Manuscripts in the Collections of the USA: New Findings and Identifications
HILARIO BAUTISTA RUIZ
Aπογραφή των αστρολογικών χειρογράφων της συλλογής Vaticanus Graecus της Αποστολικής Βιβλιοθήκης του Βατικανού
RAUL CABALLERO
Απογραφή των ελληνικών χειρογράφων του Πλουτάρχου (από τον 10ο έως τον 16ο αιώνα)
ANDRE-LOUIS REY
«Intégrité du livre et morceaux choisis: la logique d’une restauration ouverte»

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

PHILIPPE HOFFMANN
L'étude des manuscrits grecs au début du XXIe siècle. Conclusions du VIe Congrès International de Paléographie Grecque
(ΟΛΟΚΛΗΡΟ ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ)

ΕΥΡΕΤΗΡΙΑ

Α΄ ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΠΑΠΥΡΩΝ
Β΄ ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΩΝ
Γ΄ ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΕΓΓΡΑΦΩΝ

Τ Ο Μ Ο Σ Γ΄

ΕΙΚΟΝΕΣ

2010-03-06T05:24:00.001-08:00

ΠΡΟΣΦΑΤΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΒΙΒΛΙΟΔΕΣΙΑΣ

Το Βιβλίο στο Βυζάντιο.

Βυζαντινή και Μεταβυζαντινή Βιβλιοδεσία

Βιβλιοαμφιάστης 3
♦
Πρακτικά Ϛʹ Διεθνούς Συμποσίου Ελληνικής Παλαιογραφίας
Βιβλιοαμφιάστης. Παράρτημα 1

ΜΠΟΡΕΙΤΕ ΝΑ ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΤΙΣ ΟΜΙΛΙΕΣ

Ή ΝΑ ΔΕΙΤΕ ΟΛΗ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ

στο Βιβλιοπωλείο ΙΑΝΟΣ (Σταδίου 24)

Παρασκευή 4 Δεκεμβρίου 2009

(ΠΑΤΗΣΤΕ ΕΔΩ)

2010-02-21T00:50:00.000-08:00

ΒΙΒΛΙΟΑΜΦΙΑΣΤΗΣ 3
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Νίκη Τσιρώνη, Μπάμπης Λέγγας, Αναστασία Λαζαρίδου, Εισαγωγικο σημειωμα (ολόκληρο το κείμενο)

Αθανάσιος Μαρκόπουλος, Από τη δομή του βυζαντινού σχολείου. Ο δάσκαλος, τα βιβλία και η εκπαιδευτική διαδικασία

Γιώργος Θ. Καλόφωνος, Το όνειρο στο βιβλίο και το βιβλίο στο όνειρο

Μάγδα Παρχαρίδου - Αναγνώστου, "Τρώγοντας το βιβλίο": η εικονογραφία της βιβλιοφαγίας και τα εικονολογικά της παράλληλα

Φεβρωνία Νούσια, Ανέκδοτο κείμενο περί σκευασίας μελανιού, κινναβάρεως, βαρζίου, καταστατού και κόλλησης χαρτιού (15ος αι.)

Γιώργιος Μπουδαλής, "δια το στάχομα ..." Μια μαρτυρία για τη διαδικασία της βιβλιοδεσίας και την ορολογία της από το βμισό του 18ου αιώνα

Χριστίνα Μπάνου, Η βιβλιοδεσία ως μέσο προώθησης του ελληνικού εντύπου βιβλίου στην Ιταλία, 15ος-16ος αιώνας

Μάχη Παΐζη - Αποστολοπούλου, Σταχωτής και μελετητής: όταν ο δεσμός γίνεται ασφυκτικός

Δημήτρης Γ. Αποστολόπουλος, Οι σταχώσεις ως αποθέτες ιστορικού υλικού. 15ος-19ος αιώνας

Κωνσταντίνος Χούλης, Δερμάτινες βυζαντινές σταχώσεις σε ελληνικές βιβλιοθήκες: έρευνα και προβληματισμοί;

Inmaculada Perez Martin, Encuadernaciones bizantinas en los manuscritos griegos de Espana

Dickran Kouymjian, Μεταβυζαντινή Αρμενίων Bookcinding και τη σχέση του με την Ελληνική Παράδοση

Nicholas Pickwoad, Πώς ελληνική γλώσσα είναι ελληνικά? Δυτικοευρωπαϊκή Απομιμήσεις της ελληνικής-Style Bindings

Παναγιώτης Λ. Βοκοτόπουλος, Ο μεταλλικός διάκοσμος τριών βυζαντινών κωδίκων

Silvia Pugliese, Βυζαντινή βιβλιοδεσίες στην Εθνική Βιβλιοθήκη Marciana

Stephane Ipert, Francois Vinourd, Un groupe de particulier reliures Βυζαντινούς au MONASTERE Saint-Jean-le-Theologien de Πάτμος

Paul Gehin, Ματούλα Κουρουπού, Reliures d'Epoque Παλαιολόγος dans les fonds du Patriarcat CEcumenique

Απόστολος Φ. Σπανός, Δύο ομάδες σταχώσεων βυζαντινού τύπου, έργων Κωνσταντινουπολίτικου (;) Εργαστηρίου του 16ου αι., σε βυζαντινά χειρόγραφα της Μονής Λειμώνος

Annaclara Cataldi Παλάου, Bindings δέκατη έκτη από το μοναστήρι του Αγίου Νicholas Anapausa στα Μετέωρα

Γιάννης Σκορδύλης, Βιβλιοδεσίες ελληνικών εντύπων του 16ου αιώνα στην Ελβετία από τη συλλογή της Βιβλιοθήκη της Βουλής των Ελλήνων

Ζήσης Μελισσάκης, Σταχώσεις και σταχωτές της Μονής Παντοκράτορος του Αγίου Όρους κατά τον 17ο και 18ο αιώνα

Αγγελική Στασινού, Αρχειακές βιβλιοδεσίες 17ου-19ου αιώνα από τις Μικρές Συλλογές των Γενικών Αρχείων του Κράτους (αρχείου Μυκόνου)

Γιώτα Οικονομάκη - Παπαδοπούλου, Σχέσεις αργυροχοΐας και βιβλιοδεσίας τον 17 αιώνα στον χώρο του νοτιοανατολικού Αιγαίου

Σοφία Γερογιώργη, Μεταλλικές επενδύσεις ευαγγελίων στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο. Η συγκρότηση της συλλογής

Μαρία Γεωργοπούλου, Βιβλιοδεσίες στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη

Ευαγγελία Tzanetatou, Βυζαντινές και μεταβυζαντινές βιβλιοδεσίες στη Γεννάδειο
Βιβλιοθήκη

Βασίλης Άτσαλος, Το βιβλίο στο Βυζάντιο. Συμπεράσματα (ολόκληρο το κείμενο)

2010-02-21T00:36:00.000-08:00

.

.
.
.
ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΔΕΣΙΑΣ
Ζ. Πηγής 51, 106 81 Αθήνα
Τηλ.: 210 38 25 077
eleviv.gr@gmail.com
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.

2010-02-20T05:10:00.000-08:00

ΙΔΡΥΤΙΚΑ ΜΕΛΗ
ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΒΙΒΛΙΟΔΕΣΙΑΣ
2002

Isabelle Auriaut
Υπεύθυνη Πολιτιστικών Εκδηλώσεων Γαλλικό Ινστιτούτο Αθηνών

Πέτρος Βέργος
Οίκος δημοπρασιών

Πρύτανις Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ
Πρόεδρος του Πανεπιστημίου της Ευρώπης

Άγγελος Δεληβορριάς
Καθηγητής Τμήματος Θεατρικών Σπουδών Πανεπιστημίου Αθηνών, Διευθυντής Μουσείου Μπενάκη

Κική Δημουλά
Ποιήτρια, ακαδημαϊκός

Θεόδωρος Θεοδώρου
Υπεύθυνος σύνταξης καταλόγων οίκου δημοπρασιών

Μοναχός Ιερόθεος Καρεώτης
Εκδόσεις «Πανσέληνος» - Άγιον Όρος

Γιώργος Καλόφωνος
Βυζαντινολόγος, Γενικός Γραμματέας Συνδέσμου Υποτρόφων
Κοινωφελούς Ιδρύματος Αλέξανδρος Σ. Ωνάσης

Βασίλης Καρασμάνης
Καθηγητής Εθνικού Μετσόβειου Πολυτεχνείου
Διευθυντής Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών

Θανάσης Καστανιώτης
Εκδότης

Σωτήρης Κουτσιαύτης
Βιβλιοδέτης, Πρόεδρος ARA – Φίλοι της Βιβλιοδετικής Τέχνης

Μάνια Κωστοπούλου
Διευθύντρια Δημοσίων Σχέσεων
Πολιτικού Γραφείου Πρωθυπουργού

Γιώργος Λαγανάς
Ιατρός, φιλόλογος. Έφορος Βιβλιοθήκης
Εταιρείας των Φίλων του Λαού

Μπάμπης Λέγγας
Βιβλιοδέτης, εκδότης

Κωστής Λιόντης
Δημοσιογράφος. Επιμελητής αφιερωμάτων
«Καθημερινής» (Επτά Ημέρες)

Ljubomir Maksimović
Αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών,
Καθηγητής Πανεπιστημίου Βελιγραδίου

Χρήστος Μαρκίδης
Ζωγράφος

Νικόλαος Μπρατσιώτης

Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών,
Πρόεδρος Εταιρείας Φίλων του Λαού

Νίκος Ξυδάκης
Δημοσιογράφος. Υπεύθυνος πολιτιστικών
εφημερίδας «Η Καθημερινή»

Αντώνης Παπαδημητρίου
Δικηγόρος

Ιωάννης Σαμαρτζής
Συλλέκτης - παλαιοβιβλιοπώλης

Κωνσταντίνος Στάικος
Αρχιτέκτονας, ιστορικός βιβλίου

Γιώργος Στεφανάκης
Δικηγόρος, συγγραφέας

Ελένη Τζανετάκου
Διευθύντρια Κεντρικής Δημόσιας Βιβλιοθήκης Σπάρτης

Αγαμέμνων Τσελίκας
Φιλόλογος, Παλαιογράφος
Προϊστάμενος του Ιστορικού και Παλαιογραφικού Αρχείου του Μ.Ι.Ε.Τ.

Νίκη Τσιρώνη
Βυζαντινολόγος. Ερευνήτρια Ινστιτούτου Βυζαντινών Ερευνών
Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών

Φωτεινή Φαφαλιού
Ιστορικός Τέχνης

Διονύσης Φωτόπουλος
Σκηνογράφος, ενδυματολόγος

Κρίτων Χρυσοχοΐδης
Ιστορικός, Διευθυντής Ερευνών στο Ινστιτούτο Βυζαντινών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών

2009-11-20T10:20:00.000-08:00

Παρουσίαση των πρόσφατων εκδόσεων
της Ελληνικής Εταιρείας Βιβλιοδεσίας
στο βιβλιοπωλείο ΙΑΝΟΣ (Σταδίου 24)
την Παρασκευή 4 Δεκεμβρίου 2009

Νίκη Τσιρώνη

Από τους τρεις φορείς, που προαναφέρθηκαν (το Ινστιτούτο Βυζαντινών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, το Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο και την Ελληνική Εταιρείας Βιβλιοδεσίας), ξεκίνησε η πρωτοβουλία ένταξης του ερευνητικού προγράμματος για το Βιβλίο στο Βυζάντιο στο πλαίσιο του 3ου κοινοτικού πλαισίου στήριξης - ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΑΤΤΙΚΗΣ 2000-2006, στο ΜΕΤΡΟ 1.2, και συγκεκριμένα στο ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΚΟΙΝΟΠΡΑΞΙΕΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΣΕ ΤΟΜΕΙΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ».
Το πρόγραμμα είχε σκοπό τη συστηματοποίηση της μελέτης της βιβλιοδεσίας αλλά και τη σύνδεσή της με την παραγωγή. Ο τίτλος του προγράμματος είναι "Σύγχρονες εφαρμογές βυζαντινής και μεταβυζαντινής βιβλιοδεσίας" και η ολοκλήρωσή του συμπίπτει με την έκδοση των πρακτικών του συνεδρίου για το «Βιβλίο στο Βυζάντιο. Βυζαντινή και Μεταβυζαντινή Βιβλιοδεσία». Το πρόγραμμα αυτό, απετέλεσε ουσιαστικά τη δεύτερη φάση του αρχικού ερευνητικού προγράμματος και στο πλαίσιό του εκπονήθηκαν επιμέρους εργασίες οι οποίες ελπίζουμε ότι θα αποδειχθούν πολλαπλά χρήσιμες στους μελετητές της βιβλιοδεσίας.

Συγκεκριμένα, δημιουργήθηκαν τέσσερις βασικές βάσεις δεδομένων και μία πέμπτη βοηθητική, όπου καταχωρήθηκαν:
1) η υπάρχουσα βιβλιογραφία για τη βιβλιοδεσία, 2) βασικοί όροι της ορολογίας της βιβλιοδεσίας, 3) η συλλογή χειρογράφων του Βυζαντινού Μουσείου, 4) απεικονίσεις σταχώσεων στη μνημειακή τέχνη, σε φορητές εικόνες αλλά και σε χειρόγραφα και έργα μικροτεχνίας και 5) συγκριτικό υλικό ιστορικών σταχώσεων αλλά και αντικείμενα με διακόσμηση συναφή με εκείνη των σταχώσεων.

Αναλυτικότερα, η βάση δεδομένων της βιβλιογραφίας σκοπό είχε να συλλέξει τις μελέτες που απαντούν διάσπαρτες σε καταλόγους χειρογράφων, εκθέσεων, τόμους αφιερωμένους στην ιστορία και τα κειμήλια μονών, πρακτικά διεθνών συνεδρίων αλλά και σε περιοδικές εκδόσεις. Ιδιαίτερα χρήσιμη είναι η συγκέντρωση μελετών που απαντούν σε έργα που δεν σχετίζονται άμεσα με τη βιβλιοδεσία και ως εκ τούτου είναι πιθανόν να διαφύγουν της προσοχής των ερευνητών. Η εργασία που έχει γίνει μέχρι στιγμής, αν και δεν είναι εξαντλητική, αποτελεί τουλάχιστον βάση για τη συνέχιση και τον εμπλουτισμό της, ενώ ένας από τους επόμενους στόχους του προγράμματος είναι η ψηφιοποίηση δυσπρόσιτων εργασιών και η δημιουργία ψηφιακής βιβλιοθήκης για την ελληνική βιβλιοδεσία.
Η βάση της ορολογίας αποτελεί καρπό πολυμελούς ομάδας εργασίας, στην οποία συμμετείχαν ιστορικοί τέχνης, φιλόλογοι, ιστορικοί, αρχαιολόγοι, συντηρητές βιβλίων και βιβλιοδέτες. Η εργασία επιμερίστηκε σε μικρότερες ομάδες με αντίστοιχη ειδίκευση στους παρακάτω τομείς:
- Στην ιστορική χρήση των όρων,
- Στη χρήση των όρων από συντηρητές στα δελτία που συνοδεύουν το κάθε κειμήλιο,
- Στην πρακτική χρήση των όρων στη σύγχρονη βιβλιοδεσία,
- Στους όρους που περιγράφουν τη διακόσμηση του καλύμματος και οι οποίοι προέρχονται από την ιστορία της τέχνης και
- Στους αντίστοιχους όρους που χρησιμοποιούνται στην αγγλική, τη γαλλική και την ιταλική γλώσσα.

Οι όροι οργανώθηκαν με άξονα τα κατασκευαστικά χαρακτηριστικά του βιβλίου και εμπλουτίστηκαν, πέραν του ορισμού τους, με συνώνυμα, μεταφράσεις των όρων σε ξένες γλώσσες και με τεκμηριωτικό φωτογραφικό υλικό. Η εργασία αυτή κρίθηκε αναγκαία για τη σύνταξη του δελτίου που θα χρησιμοποιούσαμε στην κεντρική βάση δεδομένων για την καταγραφή των απεικονίσεων σταχώσεων, αλλά κυρίως για την καταγραφή των βιβλιοδεσιών των χειρογράφων του Βυζαντινού Μουσείου. Πρόκειται ίσως για το δυσκολότερο μέρος του προγράμματος, καθώς η ακρίβεια στην περιγραφή αλλά και η αποδοχή και υιοθέτηση των προτεινόμενων όρων είναι υπόθεση σύνθετη και η αξία του εγχειρήματος θα κριθεί στο μέλλον. Προς στιγμήν, η απόπειρα αυτή ακόμη και ως απλή υπόθεση εργασίας ελπίζουμε ότι συνεισφέρει στην προαγωγή της έρευνας.

Επιπλέον, το ΙΒΕ, εκπροσωπούμενο από την ομιλούσα, συμμετέχει στη μόνη αντίστοιχη προσπάθεια που γίνεται σε διεθνές επίπεδο, στο πρόγραμμα Ligatus, μία συνεργασία του Ιδρύματος της Ιεράς Μονής Αγίας Αικατερίνης Σινά και του Camberwell College of Arts για τη δημιουργία μιας αγγλικής / ελληνικής ορολογίας για τη δομή και τα υλικά της βυζαντινής και ελληνικής βιβλιοδεσίας, υπό την επίβλεψη του καθηγητή Νίκολας Pickwoad. Η προσπάθεια αυτής της ομάδας, επικεντρώνεται στην κατάρτιση ενός δελτίου που εστιάζει κυρίως στην περιγραφή των τεχνικών χαρακτηριστικών της βιβλιοδεσίας, και το οποίο θα διευκολύνει την λεπτομερή καταγραφή των βιβλιοδεσιών της βιβλιοθήκης της Μονής Αγίας Αικατερίνης στο Σινά.
Η βάση δεδομένων, όπου έχουν καταχωρηθεί ψηφιοποιημένες απεικονίσεις βυζαντινών και μεταβυζαντινών σταχώσεων, προέκυψε από το ερώτημα που αφορά στη σχέση πραγματικών σταχώσεων και απεικονίσεων κατά τη βυζαντινή και μεταβυζαντινή περίοδο και ιδιαίτερα κατά την πρώιμη και μέση βυζαντινή εποχή από την οποία δεν σώζονται δείγματα βιβλιοδεσιών, πλην ελαχίστων εξαιρέσεων.

Η μελέτη των εικονογραφικών συμβάσεων αλλά και η τυπολογία που προκύπτει από τη χρονολογική κατάταξη και διερεύνηση των απεικονίσεων θα δημοσιευθεί στο άμεσο μέλλον από μέλη της ομάδας εργασίας. Η πρώτη ανακοίνωση των υποθέσεων εργασίας στο Εαρινό Συμπόσιο Βυζαντινών Σπουδών στο Courtauld Institute του Λονδίνου τον περασμένο Μάρτιο, με την ευκαιρία της μεγάλης έκθεσης, που πραγματοποιήθηκε στη Royal Academy of Arts, έτυχε ενθουσιώδους υποδοχής από το ερευνητικό κονιό και δίνει υποσχέσεις για το μέλλον της προσπάθειας. Ας σημειωθεί εδώ ότι απεικονίσεις βιβλιοδεσιών απαντούν σε όλα τα είδη και μέσα της βυζαντινής και μεταβυζαντινής τέχνης: στη μνημειακή ζωγραφική, σε ψηφιδωτά και τοιχογραφίες, σε cameos και νομίσματα, σε σμάλτα, σε ελεφαντοστά, σε φορητές εικόνες.

Στο πλαίσιο της έρευνας αυτής εντάσσεται και το συγκριτικό υλικό με το οποίο εφοδιάστηκε η βάση και το οποίο συνίσταται αφενός σε ιστορικές βιβλιοδεσίες που φυλάσσονται σήμερα σε συλλογές ανά τον κόσμο και αφετέρου σε αντικείμενα μικροτεχνίας, όπως οι λειψανοθήκες, η διακόσμηση των οποίων παρουσιάζει ενδιαφέρουσες ομοιότητες ή αντιστοιχίες με εκείνη των σταχώσεων.

Για τις ανάγκες του προγράμματος εκπονήθηκαν δύο εκτεταμένες προκαταρκτικές έρευνες που αφορούν:
1) στην υπάρχουσα κατάσταση της έρευνας στον χώρο της βιβλιοδεσίας και
2) στην έρευνα της αγοράς αναφορικά με τη βιβλιοδεσία.
Το δεύτερο σκέλος αντιστοιχεί στο μέρος του προγράμματος που φιλοδοξεί να συνδέσει την έρευνα αυτού του ιδιαίτερου αντικειμένου με την παραγωγή. Με τον τρόπο αυτό, επιτυγχάνεται ταυτόχρονα και η δημοσιοποίηση της γνώσης που σε διαφορετική περίπτωση θα παρέμενε κτήμα των λίγων ειδικών. Εάν ισχύει η φράση ότι η αισθητική είναι ηθική, η διάδοση της υψηλής αισθητικής των βυζαντινών και μεταβυζαντινών χειρογράφων, των βυζαντινών και μεταβυζαντινών βιβλιοδεσιών, μέσω της παραγωγής σύγχρονων αντιγράφων ή αντικειμένων εμπνευσμένων από τα κειμήλια της τέχνης γίνεται πράγματι φορέας αισθητικής και ηθικής. Το μέρος αυτό είναι το τελευταίο του συγκεκριμένου προγράμματος και υλοποιήθηκε από τις Εκδόσεις του Φοίνικα και το Εργαστήριο Βιβλιοδεσιών Μπάμπη Λέγγα. Για την αναπαραγωγή συγκεκριμένων χαρακτηριστικών βυζαντινών και μεταβυζαντινών βιβλιοδεσιών δημιουργήθηκε ένας «θησαυρός», όπου μεμονωμένα στοιχεία μελετήθηκαν και στη συνέχεια απομονώθηκαν και αποτυπώθηκαν προκειμένου εργαστήρια βιβλιοδεσίας αλλά και παραδοσιακά εργαστήρια αργυροχρυσοχοΐας να μπορέσουν να τα αντιγράψουν δημιουργικά για να χρησιμοποιηθούν εν τέλει σε σύγχρονες βιβλιοδεσίες.
Η σύσταση των ομάδων εργασίας, από πλευράς ποικιλομορφίας ειδικοτήτων, αντανακλά ένα από τα ζητούμενα της μελέτης της βιβλιοδεσίας στα οποία αναφερθήκαμε παραπάνω. Για την ομάδα ορολογίας και την οργάνωση και επεξεργασία των βάσεων δεδομένων βιβλιογραφίας και βιβλιοδεσίας εργάστηκαν
οι ιστορικοί τέχνης: Αναστασία Λαζαρίδου, Ευγενία Δρακοπούλου, Πόλυ Μουγκογιάννη και Νίκος Μελβάνι
οι ιστορικοί βιβλιοδεσίας, βιβλιοδέτες και συντηρητές βιβλίων: Μπάμπης Λέγγας,
Ζωίτσα Γκιννή, Γιάννης Μπαλής, Άρτεμις Καμπουράκη, Αγγελική Στασινού, Γιάννης Σκορδύλης
και οι φιλόλογοι-ιστορικοί: Γιώργος Καλόφωνος, Ζήσης Μελισσάκης και Νίκη Τσιρώνη.
Το έργο αξιολογήθηκε από εξέχοντες επιστήμονες του χώρου: Paolo Odorico (καθηγητή βυζαντινής φιλολογίας EHESS, Παρίσι), Αγαμέμνονα Τσελίκα (δάσκαλο όλων μας, παλαιογράφο και προϊστάμενο του Ιστορικού και Παλαιογραφικού Αρχείου του ΜΙΕΤ), Κωνσταντίνο Χούλη (επίκουρο καθηγητή του τμήματος Συντήρησης Αρχαιοτήτων και Έργων Τέχνης, Τ.Ε.Ι. Αθήνας) και Κρίτωνα Χρυσοχοΐδη (διευθυντή ερευνών ΙΒΕ / ΕΙΕ).
Το φυσικό έργο του προγράμματος βαθμολογήθηκε με άριστα και συγκεκριμένα με 9.5 μονάδες στις 10 αλλά βέβαια η κακοδιαχείριση και οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουμε ακόμη και στην τελευταία φάση απολογισμού του έργου συνάδουν με την ασκητική φύση και το σιδερένιο στομάχι που απαιτεί η έρευνα στον ελληνικό χώρο.

Η μελέτη της ιστορίας του βιβλίου και συγκεκριμένα η συνεργασία των διαφόρων ειδικοτήτων που απαιτούνται για τη σφαιρική προσέγγιση της ιστορίας του βιβλίου έγινε αντικείμενο ενός ακόμα ευρωπαϊκού προγράμματος που υλοποιήθηκε ως μέρος του 7ου προγράμματος Πλαισίου από το ΙΒΕ σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Νεοελληνικών Ερευνών του ΕΙΕ και επιστημονική συνυπεύθυνη την ιστορικό τέχνης Ευγενία Δρακοπούλου, το Βυζαντινό Μουσείο, το Αστεροσκοπείο Αθηνών, την 8η Εφορία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων και το Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού Θεσσαλονίκης. Τις εκθέσεις με θέμα «Τέχνες, τεχνικές και επαγγέλματα του παρελθόντος μέσα από τα μάτια των ερευνητών» συνόδευσε η προβολή ενός ντοκιμαντέρ σε σκηνοθεσία της Βερονίκ Μάγκνες με τίτλο Ο Κόσμος των Χειρογράφων. (Μπορείτε να το δείτε. Πατήστε εδώ).

Στο εικοσάλεπτο αυτό φιλμ προσπαθήσαμε να μεταφέρουμε στο ευρύ κοινό την ανάγκη σύμπραξης ερευνητών διαφόρων ερευνητικών αντικειμένων αλλά και ανθρώπων άλλων ειδικοτήτων (όπως συντηρητών, βιβλιοδετών κλπ) προκειμένου να επιτύχουμε το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα στην προσέγγιση αυτού του πολυποικιλιακού και πολυσύνθετου αντικειμένου.
Το μέλλον του προγράμματος με τη σύμφωνο γνώμη των τριών φορέων (που δεν το βάζουν κάτω παρά τις αντιξοοότητες) προβλέπει τη δημοσίευση της βάσης ορολογίας σε έναν έντυπο οδηγό, ο οποίος φιλοδοξεί να αποτελέσει μόνον την αρχή ενός διαλόγου πάνω στο θέμα. Στη συνέχεια ελπίζουμε ότι θα μπορέσουμε να πραγματοποιήσουμε ένα σεμινάριο εργασίας σε συνεργασία με την ομάδα Ligatus με στόχο τη σύνθεση εμπειρίας και γνωμών.
Η μακρά αυτή πορεία στη μελέτη της βιβλιοδεσίας έχει αποκαλύψει δύο πολύ ενδιαφέρουσες διαστάσεις, τις οποίες έχει επιβάλει ως συστατικό στοιχείο της μελέτης μας το ίδιο το αντικείμενο και όχι οι δικές μας ιδεολογικές κατευθύνσεις. Η μία είναι η ανάγκη διαχρονικής προσέγγισης, καθώς από την πρώιμη βυζαντινή περίοδο έως τον 19ο αιώνα (στον οποίο θα αφιερωθεί η έκθεση της Ριζαρείου Βιβλιοθήκης) αλλά και τον 20ό ακόμα αιώνα κοινά θέματα διατρέχουν τη διακόσμηση του βιβλίου, κοινές ανάγκες εκφράζονται μέσα από τη διακόσμηση και κοινοί παράγοντες της αληθινής ζωής περιορίζουν ή απογειώνουν αντίστοιχα τις καλλιτεχνικές εμπνεύσεις.
Η δεύτερη διάσταση είναι εκείνη της διεπιστημονικότητας που φάνηκε ήδη στον Κόσμο των Χειρογράφων αλλά και στην υλοποίηση όλων μας των προγραμμάτων. Η δυσκολία της υπέρβασης μεθοδολογιών, εξειδικευμένων λεξιλόγιων αλλά και θεωρητικών πλαισίων στάθηκε μέχρι αυτή τη στιγμή κατώτερη της ανάγκης συνεργασίας για τον εμπλουτισμό της εμπειρίας αλλά και της τεχνογνωσίας στην προσέγγιση του συγκεκριμένου υλικού.
Με αυτές τις δύο συνισταμένες αποφασίσαμε τη διοργάνωση έκθεσης για την τέχνη της βιβλιοδεσίας μέσα από τις ελληνικές συλλογές. Η έκθεση θα πραγματοποιηθεί στο Βυζαντινό Μουσείο αλλά περισσότερα στοιχεία θα σας δώσει στη συνέχεια η Αναστασία Λαζαρίδου.
Εγώ θα ήθελα να επικεντρώσω το ενδιαφέρον σας στο συνέδριο που προγραμματίζουμε να συνοδεύσει την έκθεση το 2012 και το οποίο θα έχει τίτλο Η βιβλιοδεσία ως κάτοπτρο ιστορίας.
Στον τίτλο αυτό συνοψίζεται η δική μας προσέγγιση της βιβλιοδεσίας, όχι ως αντικείμενο ιστορίας της τέχνης ή τεχνική, αλλά ως κειμήλιο του υλικού πολιτισμού που φέρνει στο φως αναξιοποίητα στοιχεία της ιστορικής, πολιτικής, κοινωνικής και οικονομικής ζωής του παρελθόντος.
Ελπίζουμε μόνο ότι τόσο το θεωρητικό όσο και το πρακτικό πλαίσιο υλοποίησης του ευρύτερου προγράμματος για το βιβλίο στο Βυζάντιο δεν θα μας απογοητεύσει κι ότι κι εμείς δεν θα απογοητεύσουμε όλους εκείνους που μας εμπιστεύθηκαν στην πορεία του χρόνου.

2009-11-12T11:45:00.000-08:00

Should you need information in English please visit the site

http://www.eie.gr/nhrf/institutes/ibr/bookbinding/introduction-en.html

or send us a mail at eleviv.gr@gmail.com and we will reply to you promptly.

2009-10-13T10:20:00.000-07:00

Παρουσίαση των πρόσφατων εκδόσεων
της Ελληνικής Εταιρείας Βιβλιοδεσίας
στο βιβλιοπωλείο ΙΑΝΟΣ (Σταδίου 24)
την Παρασκευή 4 Δεκεμβρίου 2009

Βασίλης Άτσαλος

Παρουσίαση των Πρακτικών του Ϛ′ Διεθνούς Συμποσίου Ελληνικής Παλαιογραφίας
(Δράμα, 21-27 Σεπτεμβρίου 2003)

Κυρίες και κύριοι,

Θα συγχωρήσετε τη μικρή μου παρέμβαση, έστω και εκτός Προγράμματος, γιατί επιθυμώ να εκφράσω τη μεγάλη μου χαρά και την λύτρωση που επιτέλους νιώθω καθώς, με την παρουσίαση σήμερα των Πρακτικών του Ϛ′ Διεθνούς Συμποσίου Ελληνικής Παλαιογραφίας (Δράμα, 21-27 Σεπτεμβρίου 2003), ολοκληρώνεται ένα μεγάλο, επίπονο και επώδυνο για μένα έργο που με απασχόλησε τα τελευταία ένδεκα χρόνια της ζωής μου, από την ημέρα που μου ανατέθηκε η διοργάνωσή του από την Comité international de paléographie grecque κατά τις εργασίες του Ε′ Διεθνούς Συμποσίου Ελληνικής Παλαιογραφίας στην Κρεμόνα (Cremona, 4-10 Οκτωβρίου 1998) μέχρι σήμερα.
Επιθυμώ ακόμη να εκφράσω τη χαρά μου πως, έστω και με μεγάλη καθυστέρηση, η χώρα μας και εγώ προσωπικά απαλλασσόμαστε επί τέλους από μια βαριά κατηγορία, καθώς είχαμε εκτεθεί στην διεθνή επιστημονική κοινότητα από τη μη έκδοση των Πρακτικών, αφού ένα Συμπόσιο, του οποίου τα Πρακτικά δεν εκδίδονται, θεωρείται ως μη γενόμενο ποτέ. Τώρα όμως όλα έχουν ανατραπεί: έχουμε την ικανοποίηση να κρατούμε στα χέρια μας τους τρεις ογκώδεις, πολύτιμους και καλαίσθητους τόμους των Πρακτικών του Συμποσίου της Δράμας -opus laboriosum θα το χαρακτήριζα- το οποίο οφείλεται στη γνώση, την ευαισθησία και το μεράκι του Μπάμπη Λέγγα και τις αμέτρητες ώρες εργασίας της κυρίας Νίκης Τσιρώνη και του ομιλούντος. Εφεξής, μιλώντας για Πρακτικά Συμποσίων Ελληνικής Παλαιογραφίας και Κωδικολογίας, η Δράμα θα αναφέρεται δίπλα στα ονόματα του Παρισιού, του Βερολίνου και άλλων μεγάλων ευρωπαϊκών πόλεων.
Παρεμβαίνω επίσης, επειδή επιθυμώ να απαντήσω σε όσους αναρωτιούνται, ιδιαίτερα εδώ στην Αθήνα, γιατί το Συμπόσιο αυτό οργανώθηκε στη Δράμα, σε μια μικρή ακριτική πόλη, που δε διέθετε τις ανάλογες υποδομές και το κατάλληλο προσωπικό που απαιτούσε η διοργάνωση ενός τόσο εξειδικευμένου Συμποσίου.
Η πραγματοποίηση του Συμποσίου στην ακριτική πόλη της Δράμας, η παράλληλη έκθεση της Ελληνικής Εταιρείας Βιβλιοδεσίας, με τίτλο «Μορφές του αρχαίου και βυζαντινού βιβλίου», στο Αρχαιολογικό Μουσείο της πόλης, όπου είχαμε κατορθώσει να παρουσιάσουμε και χειρόγραφα προερχόμενα από τις Μονές της Παναγίας της Αχειροποιήτου του Παγγαίου, της επονομαζομένης της Κοσινίτσης ή Εικοσιφοινίσσης, και του Τιμίου Προδρόμου Σερρών και ιδιαίτερα η εκδρομή που πραγματοποιήθηκε στις παραπάνω Μονές, αποσκοπούσαν στην ευαισθητοποίηση της διεθνούς κοινότητας στο θέμα των 800 περίπου χειρογράφων που αφαίρεσαν οι Βούλγαροι το 1917, μαζί με άλλους θησαυρούς, από τις προαναφερθείσες Μονές, καθώς και από τις Μονές της Αρχαγγελιώτισσας και Καλαμούς της Ξάνθης και από τις Μητροπόλεις των Σερρών και της Δράμας. Οι σύνεδροι είχαν την ευκαιρία, πατώντας τους ίδιους χώρους, να δουν «ιδίοις όμασιν» και να βάλουν «τας χείρας επί των τύπων των ήλων», ατενίζοντας τα άδεια ράφια των βιβλιοθηκών, που περιμένουν, χρόνια τώρα, να επιστραφούν τα κλεμμένα χειρόγραφα και φυσικά και οι άλλοι θησαυροί, οι οποίοι συνιστούν αναπόσπαστο μέρος της πολιτιστικής μας κληρονομιάς. Και κατά την ημέρα της εκδρομής, αλλά και άλλες μέρες, άκουσα και από μέλη της Comité και από άλλους συνέδρους να λένε πως και μόνο η επίσκεψη των δύο μονών ήταν επαρκέστατος λόγος, ώστε να δοθεί η διοργάνωση του Συμποσίου αυτού στην Δράμα.
Αλλά ας επανέλθω στο Συμπόσιο και πρώτα στην οργάνωσή του, κατά την οποία σημειώθηκαν κάποιες σημαντικές ιδιαιτερότητες. Το κάνω αυτό, επειδή τα Πρακτικά είναι ο καθρέφτης της διοργάνωσης και του Προγράμματος του Συμποσίου, στο βαθμό βέβαια κατά τον οποίο οι ομιλητές ανταποκρίθηκαν στις υποχρεώσεις τους και έστειλαν τα κείμενά τους προς δημοσίευση.
Η διοργάνωση του Συμποσίου της Δράμας ήταν αρκετά διαφορετική από αυτήν των προηγούμενων Συμποσίων, παραβιάζοντας συχνά και αυτό το καταστατικό της Comité. Ήταν πολύ πιο ανοικτή και πιο δημοκρατική.
Επίσης κατά την σύνταξη του προγράμματος έγιναν δύο υπερβάσεις, μια θεματική και μια χρονική.
Η θεματική υπέρβαση συνίσταται στο ότι στο Πρόγραμμα περιελήφθησαν εισηγήσεις και ανακοινώσεις όχι μόνο από τον χώρο της Παλαιογραφίας και Κωδικολογίας, αλλά και γειτονικών ή συγγενικών επιστημών, όπως της Παπυρολογίας, της Κριτικής των Κειμένων, της Επιγραφικής, της Διπλωματικής, της Βυζαντινής και Μεταβυζαντινής Μουσικής.
Η χρονική στο ότι, καθώς το Συμπόσιο αυτό πραγματοποιήθηκε στην Ελλάδα, στο πρόγραμμα δόθηκε σοβαρή θέση στα χειρόγραφα της Μεταβυζαντινής εποχής, αφού στους χώρους της πρώην Βυζαντινής Αυτοκρατορίας για λόγους, που ακούσαμε από πολλούς ομιλητές, και μετά την ανακάλυψη και εξάπλωση της τυπογραφίας, συνεχίστηκαν να παράγονται χειρόγραφα για πολλούς αιώνες και σε μεγάλο αριθμό.
Κλείνοντας την παρέμβασή μου για τη διοργάνωση του Συμποσίου, νιώθω βαθιά την υποχρέωση να ευχαριστήσω όλους όσοι με βοήθησαν ή και απλά ηθικά με συμπαραστάθηκαν σ’ αυτήν. Ιδιαίτερα:
Τον τότε Δήμαρχο Δράμας κ. Μαργαρίτη Τζίμα και στο πρόσωπο αυτού όλα τα μέλη του Δημοτικού Συμβουλίου για την γενναία απόφασή τους να χρηματοδοτήσουν την οργάνωση του Συμποσίου.
Τον τότε διευθυντή της ΔΕΚΠΟΤΑ κ. Κώστα Τριανταφυλλίδη, καθώς και όλο το προσωπικό της Γραμματείας της ΔΕΚΠΟΤΑ, αυτούς που επωμίστηκαν το έργο της υλοποίησης της διοργάνωσης.
Όμως ιδιαίτερα οφείλω να εξάρω την προσφορά της κυρίας Ραχήλ Μοχωρίδου, η οποία εργάστηκε για την πραγματοποίηση του Συμποσίου με αυταπάρνηση και αφοσίωση που ξεπερνούν κατά πολύ κάθε δημοσιοϋπαλληλική ευσυνειδησία.
Τους αγαπητούς μου Σταύρο Καμαρούδη και Δήμητρα Κουφάκη για τον χρόνο που διέθεσαν και την ταλαιπωρία που υπέστησαν μετακινούμενοι συνεχώς μεταξύ Δράμας και Θεσσαλονίκης ή Δράμας και Χρυσούπολης, για να υποδεχτούν ή να ξεπροβοδίσουν τους συνέδρους οι οποίοι ταξίδευαν με αεροπλάνο.
Τα μέλη της επιστημονικής επιτροπής, τους αγαπητούς φίλους και συναδέλφους, Γεώργιο Βελένη, Βασίλη Κατσαρό και Παναγιώτη Σωτηρούδη, με τους οποίους σε πολλές συναντήσεις, που φιλοξενήθηκαν στο γραφείο του κυρίου Βελένη, συζητήσαμε όλα τα προβλήματα, τα οποία είχαν σχέση τόσο με την διοργάνωση του κυρίως Συμποσίου όσο και με αυτήν των παράλληλων εκδηλώσεων.
Ως προς την έκδοση των Πρακτικών ευχαριστώ εκ βαθέων τον κύριο Ζήση Μελισσάκη, ο οποίος κατόρθωσε να συντάξει τα ευρετήρια των Πρακτικών· πρόκειται όντως για κατόρθωμα, γιατί τα ευρετήρια αυτά δεν έχουν καμία σχέση με τα αντίστοιχα των συνηθισμένων βιβλίων: είναι χρονοβόρα και απαιτούν πολλές εξειδικευμένες γνώσεις, τις οποίες διαθέτουν στην Ελλάδα δυστυχώς πολλοί λίγοι.
Τέλος με ιδιαίτερη προσωπική συγκίνηση ευχαριστώ τους αγαπητούς μου Μπάμπη Λέγγα και Νίκη Τσιρώνη για τη μακρά και άψογη συνεργασία μας∙ πριν από το Συμπόσιο επωμίστηκαν την ευθύνη και την επιμέλεια να οργανώσουν και να στήσουν την έκθεση με θέμα "Μορφές του αρχαίου και βυζαντινού βιβλίου. Βυζαντινή και μεταβυζαντινή βιβλιοδεσία" που πλαισίωσε ως παράλληλη εκδήλωση με μεγάλη επιτυχία το Συμπόσιο∙ μετά το Συμπόσιο προσφέρθηκαν να βοηθήσουν στην έκδοση των Πρακτικών, εργασία δύσκολη, επίπονη και άχαρη, η οποία βαθμιαία έγινε συν-εργασία, με όλα όσα υπονοεί η λέξη.
Η έκδοση καθυστέρησε –και το σημειώνω με μεγάλη πίκρα–, λόγω έλλειψης οικονομικής αρωγής από τους καθ' ύλην αρμόδιους φορείς, εκτός από μια μικρή οικονομική ενίσχυση το 2005 από την τότε Πρόεδρο της Βουλής, την κυρία Άννα Ψαρούδα-Μπενάκη, την οποία ευχαριστούμε θερμά.

Δεν σας αποκρύβω πως, επειδή είχε ξεχειλίσει η οργή μας από τους πολλούς και αβάσταχτους εμπαιγμούς που επί έξι έτη έχουμε υποστεί οι τρεις προαναφερθέντες, είχα αποφασίσει να δώσω στη δημοσιότητα όλη την αλληλογραφία και τα στοιχεία που αφορούν την έκδοση των Πρακτικών. Καθώς όμως η χρονική συγκυρία συνέπιπτε με διάφορες εκλογές, δεν το έπραξα, γιατί δεν επιθυμούσα να δοθεί πολιτική χροιά στην πράξη μου και να γίνει πολιτική εκμετάλλευση αυτής.
Στο σημείο αυτό οφείλω να ομολογήσω ότι η έκδοση δεν θα είχε πραγματοποιηθεί, αν ο φίλτατος Μπάμπης Λέγγας, ο πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Βιβλιοδεσίας, δεν είχε λάβει τη γενναία απόφαση να επωμισθεί η Εταιρεία και ο ίδιος προσωπικά σχεδόν εξ ολοκλήρου την οικονομική επιβάρυνση της έκδοσης των Πρακτικών, ένα οικονομικό άχθος δυσανάλογο προς τις δυνατότητες ενός μη κερδοσκοπικού σωματείου και ενός μικρού εκδοτικού οίκου που ασχολείται κυρίως με εκδόσεις τέχνης.
Τον ευχαριστώ θερμότατα και προσωπικά αλλά και εκ μέρους της διεθνούς επιστημονικής κοινότητας.
Τέλος ευχαριστώ θερμά τους ομιλητές της αποψινής βραδιάς για τον κόπο που κατέβαλαν, τον χρόνο που διέθεσαν και τα καλά λόγια που είπαν, καθώς και όλους εσάς που μας τιμήσατε με την παρουσία σας.

Το κείμενο δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Χρονικά της Δράμας, την Δευτέρα 21 Δεκεμβρίου 2009.

2009-10-12T04:38:00.000-07:00

Παρουσίαση των πρόσφατων εκδόσεων
της Ελληνικής Εταιρείας Βιβλιοδεσίας
στο βιβλιοπωλείο ΙΑΝΟΣ (Σταδίου 24)
την Παρασκευή 4 Δεκεμβρίου 2009

Αναστασία Λαζαρίδου

Το σύνολο των χειρογράφων κωδίκων της συλλογής του Μουσείου αναδεικνύει ένα πολύτιμο υλικό του οποίου το χρονολογικό εύρος -σε συνδυασμό- με την ποικίλη γεωγραφική προέλευση εμπεριέχει την δυναμική (προοπτική) συσχέτισης της ιστορίας και της χρήσης των βυζαντινών και μεταβυζαντινών κωδίκων με την εξέλιξη της γραφής, της εικονογράφησης και της βιβλιοδεσίας.

Η συλλογή χειρογράφων του ΒΧΜ συγκροτήθηκε σταδιακά. Ο πυρήνας της συλλογής, με 135 περίπου χειρόγραφα, άρχισε να δημιουργείται από το 1884 από τις συλλογές της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας. Οι σημαντικότεροι και παλαιότεροι ωστόσο κώδικες είναι αυτοί που προέρχονται από την Ανατολική Θράκη και τη Μικρά Ασία. Πρόκειται για ένα αξιόλογο σύνολο το οποίο εισήλθε στο Μουσείο το 1923 ως μέρος της Συλλογής Κειμηλίων Προσφύγων. Η Συλλογή παραδόθηκε στο Μουσείο από το Ταμείο Ανταλλαξίμων Περιουσιών το οποίο είχε αναλάβει να αποδώσει μετά τα πολιτικά γεγονότα της Μικρασιατικής Καταστροφής το 1922, τα κειμήλια στους πρόσφυγες με την εγκατάστασή τους στις νέες πατρίδες.
Tην ίδια περίοδο, η συλλογή εμπλουτίστηκε και με άλλους σημαντικούς κώδικες διαφόρων προελεύσεων, όπως μεταξύ άλλων με τους εικονογραφημένους περγαμηνούς κώδικες από τη μονή Tιμίου Προδρόμου Σερρών. Λίγα χρόνια νωρίτερα, το 1920, είχαν εισαχθεί στο Mουσείο με κρατική μέριμνα οι αξιόλογοι χειρόγραφοι κώδικες από τη μονή Kοίμησης της Θεοτόκου στο Mπάτσκοβο της Aνατολικής Pωμυλίας, στη σημερινή Βουλγαρία.
Στις αρχές του 20ου αι., καθώς κάνουν την εμφάνισή τους οι συλλέκτες, ο τραπεζίτης Διονύσιος Λοβέρδος, αγοράζει από τον συλλέκτη φιλόλογο Aλέξιο Kολυβά από τη Zάκυνθο,Φ7 Φ8 τη σημαντική συλλογή του, μέρος της οποίας ήταν και χειρόγραφοι κώδικες. Με την παραχώρηση της συλλογής Λοβέρδου στο Mουσείο η συλλογή χειρογράφων εμπλουτίζεται με 192 σημαντικούς μεταβυζαντινούς κώδικες, επτανησιακής ως επί το πλείστον προέλευσης.

Η συλλογή περιέχει 500 περίπου χειρόγραφα -λειτουργικά και κοσμικά- που χρονολογούνται από τον 6ο έως τον 19ο αι και προέρχονται από τον ελλαδικό και ευρύτερο βαλκανικό χώρο, τις παραδουνάβιες ηγεμονίες, την Κύπρο αλλά και αλλού αντιπροσωπεύοντας τους σημαντικότερους σταθμούς στην ιστορία του βιβλίου. Οι πληροφορίες που αντλούνται από κάθε κώδικα είναι πολλαπλές. Η μορφή, τα υλικά, η γραφή, η λειτουργία της εικόνας, η βιβλιοδεσία επιβάλλονται από το περιεχόμενο και το συγκεκριμένο προορισμό του βιβλίου. Ειδικότερα, ο συσχετισμός του σώματος -των κωδίκων- με τη βιβλιοδεσία φωτίζει ακόμη περισσότερο το διπλό χαρακτήρα του περιεχομένου και της μορφής. Τη διττή δηλαδή υπόσταση του βιβλίου. Πολύτιμες είναι ακόμη οι πληροφορίες που προσφέρονται από τα σημειώματα- συχνά αποκαλύπτονται στα εσώφυλλα- που ο κάθε κώδικας περιλαμβάνει. Η αποδελτίωση κάθε είδους σημειωμάτων- βιβλιογραφικών, κτητορικών , αφιερωτικών ή ενθυμήσεων- αποκαλύπτει ιστορικές πληροφορίες, ενίοτε μοναδικές. Συχνά απηχούν κοινωνικές αντιλήψεις. Καταθέτουν προσωπικές μαρτυρίες. Τεκμηριώνουν τη μακραίωνη διαδρομή των κωδίκων μέχρι να καταλήξουν στο Μουσείο και στα χέρια των σημερινών ερευνητών.

Δύσκολα τα αντικείμενα μιας άλλης κατηγορίας υλικού, μιας άλλης μουσειακής συλλογής, προσφέρονται σε τόσες πολλές αναγνώσεις. Ως ενιαίο πλέον σύνολο το βιβλίο μετατρέπεται σε ιστορικό τεκμήριο, υλικό κατάλοιπο μιας ιστορικής περιόδου, έργο μοναδικό και αυθεντικό που αγγίζει πολύ περισσότερο το χώρο των συλλογικών νοοτροπιών παρά τα θέματα της ατομικής δημιουργίας. Αξιοποιώντας πρωτότυπο υλικό από τη συλλογή χειρογράφων του Μουσείου, στο πλαίσιο αυτής της αντίληψης, του πως δηλαδή το βιβλίο γίνεται μάρτυρας των κοινωνικών, πολιτικών και οικονομικών συνθηκών της εποχής του αλλά και των ρευμάτων της τέχνης και της αισθητικής, όπως και ότι οι αντίστοιχες επιρροές και επιδράσεις αποτυπώνονται στις σταχώσεις των βιβλίων, επιχειρήσαμε να αποτυπώσουμε την σύνθεση των παραπάνω πληροφοριών στις Ιστορίες βιβλίων, που αποτέλεσε το θέμα του ημερολογίου του Μουσείου το 2007. Η συλλογή χειρογράφων του Μουσείου είχε την εξαιρετική τύχη να καταλογογραφηθεί απο τους επιφανείς βυζαντινολόγους Νικόλαο Βέη, Σπυρίδωνα Λάμπρο και Δημήτριο Πάλλα. Το έργο τους εξακολουθεί να είναι σημαντικό για τους ερευνητές μέχρι τις μέρες μας, παρουσιάζει όμως σημαντικά κενά ως προς την τεκμηρίωση των βιβλιοδεσιών. Με σκοπό τη μελέτη κα την τεκμηρίωση το Βυζαντινό Μουσείο συμμετείχε στο ερευνητικό πρόγραμμα Σύγχρονες εφαρμογές βυζαντινής και μεταβυζαντινής βιβλιοδεσίας (ΣΕΒΥ).

Το ερευνητικό έργο που επιτελέσθηκε στο πλαίσιο του προγράμματος περιλαμβάνει, ως προς τη συλλογή του ΒΧΜ, την καταγραφή και τη ψηφιοποίηση υλικών και τεχνικών που χρησιμοποιήθηκαν για την κατασκευή της βιβλιοδεσίας διακοσίων περίπου βυζαντινών και μεταβυζαντινών χειρογράφων που χρονολογούνται από τον 11ο έως τον 19ο αι. Η επιλογή του υλικού έγινε με κριτήριο την αντιπροσωπευτικότητα των πληροφοριών που παρέχουν ως προς την χρονολόγηση, την γεωγραφική προέλευση, τα υλικά και τη διακόσμηση. Οι αποδελτιωμένες πληροφορίες συσχετίσθηκαν με το χειρόγραφο σώμα του βιβλίου, συνδέοντας την εφαρμοσμένη τέχνη της βιβλιοδεσίας με το έργο των γραφέων και του περιβάλλοντος στο οποίο αυτό παρήχθη. Το ψηφιοποιημένο υλικό με το σχετικό δελτίο του αντίστοιχου κώδικα συγκρότησε μια ξεχωριστή βάση δεδομένων στην οποία μπορούν να ανατρέχουν οι εταίροι του προγράμματος. Η έρευνα κινήθηκε στον άξονα διερεύνησης των χαρακτηριστικών μιας υπαρκτής συλλογής, αυτής του ΒΧΜ, και έδωσε τη δυνατότητα στις ομάδες εργασίας (ΙΒΕ, ΕΛΕΒΙΒ) αφ’ ενός να προσεγγίσουν θεμελιώδη ερωτήματα -όπως π.χ η σχέση μεταξύ απεικονίσεων και πραγματικών σταχώσεων, οι αλληλοεπιδράσεις τους, ο ρόλος του βιβλίου και της απεικόνισής του στη βυζαντινή και μεταβυζαντινή τέχνη κλπ. Επίσης ήταν εφικτή η διερεύνηση των κατασκευαστικών χαρακτηριστικών της βυζαντινής και μεταβυζαντινής βιβλιοδεσίας γαι την αναπαραγωγή των συγκεκριμένων χαρακτηριστικών στα αντίγραφα σύγχρονων βιβλιοδεσιών από τη συλλογή του Μουσείου. Το πρόγραμμα συνέδεσε περαιτέρω την επιστημονική τεκμηρίωση της μουσειακής συλλογής χειρογράφων και την ανάδειξη των βυζαντινών και μεταβυζαντινών βιβλιοδεσιών με τη σύγχρονη παραγωγή πιστών αντιγράφων ή αντικειμένων εμπνευσμένων από τη συλλογή του μουσείου, των οποίων η διάθεση θα γίνεται από το νέο πωλητήριο του. Ήταν από την αρχή ορατό ότι η επιστημονική τεκμηρίωση της μουσειακής συλλογής χειρογράφων και η καινοτόμος διασύνδεση των αποτελεσμάτων της έρευνας με την παραγωγική διαδικασία θα αναδείκνυαν μια νέα θεώρηση όσον αφορά την χρήση και την αξιοποίηση της συλλογής προσφέροντας ένα υπόδειγμα δράσης.

Είναι γνωστό ότι τα τελευταία χρόνια το Μουσείο, στο πλαίσιο των γενικότερων απαιτήσεων της εποχής, που θέλει τα μουσεία ζωντανούς οργανισμούς με ενεργό πολιτιστικό ρόλο, επιχειρεί μία νέα μουσειολογική προσέγγιση στην επανέκθεση των μονίμων συλλογών του. Προηγήθηκε επί μακρόν έρευνα και διεξοδική συζήτηση για τη σημασία, τη χρήση και την αξία των αντικειμένων που επελέγησαν να εκτεθούν μέσα σε ευρύτερες μουσειολογικές θεματικές ενότητες που σκοπό έχουν να ερμηνεύσουν την εποχή από την οποία προέρχονται. Το αντικείμενα, ως ιστορικά τεκμήρια, επανεντάσσονται στον οικείο τους ιστορικό χρόνο, χωρίς να διολισθαίνουν στον αισθητισμό.
Στο β΄ μέρος της επανέκθεσης των μονίμων συλλογών που ο τίτλος της είναι «Από το Βυζάντιο στους νεώτερους χρόνους» τα αντικείμενα της συλλογής επιδέχονται πολλαπλές ερμηνευτικές προσεγγίσεις. Ιδιαίτερα τα χειρόγραφα και τα παλαίτυπα αναδεικνύονται σε κατ’ εξοχήν ερμηνευτικά εργαλεία -ως μορφή και περιεχόμενο- που με την υποστήριξη οπτικοακουστικού υλικού, δομούν την συνολική ερμηνεία του θέματος και πρωταγωνιστούν στην εκκίνηση ερμηνευτικών συλλογισμών. Πνευματικά κινήματα διευρυμένης εμβέλειας όπως αυτά του Θρησκευτικού Ουμανισμού ή του Διαφωτισμού παρουσιάζονται με τη χρήση άφθονου εποπτικού υλικού. Τα επιλεγμένα εδώ αντικείμενα προσφέρουν την ευκαιρία για την καλύτερη αξιοποίηση των παρεχομένων ερμηνειών.
Μουσειολογικά η συλλογή χρησιμοποιείται έτσι ώστε να θέσει το ευρύτερο πλαίσιο της επιστημονικής ανάδειξης όσο και της εκθεσιακής της υπόστασης. Οι κατηγορίες και οι υποκατηγορίες των αντικειμένων υπηρετούν εκθεσιακά, ευρύτερα μουσειακά σύνολα τα οποία συνδέονται μεταξύ τους. Για πρώτη φορά, μια ειδική ενότητα πραγματεύεται τις βιβλιοδεσίες, παρουσιάζοντας τις πλέον χαρακτηριστικές κατηγορίες μεταβυζαντινών βιβλιοδεσιών. Ο επισκέπτης έχει τη δυνατότητα να προσεγγίσει το βιβλίο ως αντικείμενο τέχνης, φορέα ιδεών, αλλά και διακινούμενο εμπόρευμα.

Η παλαιά αντίληψη της έκθεσης των χειρογράφων είναι εύκολα αντιληπτή αν διατρέξει κανείς το φωτογραφικό αρχείο του μουσείου αλλά και τα κείμενα των παλαιότερων καταλόγων των μονίμων και περιοδικών εκθέσεων. Είναι σαφές ότι η επιστημονική και εκθεσιακή προσέγγιση της συλλογής χειρογράφων επιχείρησε να καλλιεργήσει τον αισθητικό θαυμασμό, υπερτονίζοντας τις μικρογραφίες των χειρογράφων, -ως συγκριτικού υλικού των εικόνων- ως έργων τέχνης στο πλαίσιο μιας αριστοκρατικής αντίληψης περί μουσείου η οποία προσδίδει υπεριστορικά χαρακτηριστικά στα αντικείμενα. Η αμηχανία ως προς την έκθεση των χειρογράφων είναι έκδηλη. Δύσκολα προσεγγίσιμο υλικό, τα χειρόγραφα, στην μόνιμη έκθεση του Μουσείου το 1930 φαίνεται να χρησιμεύουν ως συγκριτικό υλικό για την τέχνη των εικόνων, χωρίς η παραγωγή τους να προσδιορίζεται απο το ιστορικό περιβάλλον μέσα στο οποίο παρήχθησαν. Ως εκ τούτου κατά την έκθεση τους επιλέγεται να προβληθεί μόνον το σώμα των κωδίκων. Η ίδια κατά βάση εκθεσιακή αντίληψη παραμένει αμετάβλητη από το 1884, από τις απαρχές δηλαδή όπως είπαμε της συγκρότησης των συλλογών του μουσείου, έως τη δεκαετία του 1980, με μικρές αποκλίσεις, που δεν είναι εδώ η στιγμή για να τις εξετάσουμε.

Από το 2002, οι φορείς που συνεργάζονται για το ερευνητικό πρόγραμμα, είχαν ξεκινήσει την προετοιμασία μιας μεγάλης έκθεσης βιβλιοδεσίας. Η πρόταση αυτή σήμερα, ώριμη όσο ποτέ άλλοτε χάρις στην πλούσια εμπειρία και γνώση που έχει εν τω μεταξύ αποκτηθεί θα υλοποιηθεί τον Δεκέμβριο του 2011, με μια έκθεση στο Βυζαντινό Μουσείο, και τίτλο "Η τέχνη της Βιβλιοδεσίας μέσα από ελληνικές συλλογές". Τα εκθέματα θα προέρχονται από μεγάλες βιβλιοθήκες , ιδρύματα, μονές και μουσεία της Ελλάδας και θα αναδεικνύουν έναν εν πολλοίς άγνωστο κόσμο. Η έκθεση θα συνοδεύεται από κατάλογο. Απώτερος στόχος παραμένει πάντοτε μια μεγάλη συνθετική έκθεση με θέμα τη βιβλιοδεσία στο βυζάντιο και έως τον 18ο αι. όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και διεθνώς. Μια έκθεση που θα περιλαμβάνει μεταξύ άλλων γνωστές πολυτελείς βυζαντινές σταχώσεις από τα μεγάλα μουσεία του εξωτερικού.
Οι καιροί ας είναι μαζί μας.**

* Στο πρόγραμμα του ΣΕΒΥ από πλευράς ΒΧΜ συνεργάσθηκαν οι συντηρητές του τμήματος χειρογράφων και χαρτώων του Μουσείου, Ιωάννα Στεφανή, Αρτεμις Καμπουράκη, Ιωάννης Μπαλής.

**Αναστασια Λαζαριδου, «Θέματα διαχειρίσης μιας συλλογής: η περίπτωση της συλλογής χειρογράφων, Παλαιτύπων και χαρτώων του ΒΧΜ », Περιοδική έκδοση για θέματα μουσείων – ILISSIA, #4 Άνοιξη 2009.

Θ.Ι. Μαραγκουδάκη, Η ΒΙΒΛΙΟΔΕΤΙΚΗ

2009-09-10T02:22:00.000-07:00

Θεόδωρου Ι. Μαραγκουδάκη
Πρακτικός Οδηγός της Χειροτεχνίας του δημοτικού σχολείου
Η ΒΙΒΛΙΟΔΕΤΙΚΗ
1933 (ανατύπωση 2009)

Σελ.: 72
Σχήμα: 15Χ22
Τιμή: 15 ευρώ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΤΟΥ ΦΟΙΝΙΚΑ-ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΔΕΣΙΑΣ

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Το βιβλίο «Η Βιβλιοδετική» του Θεόδωρου Ι. Μαραγκουδάκη, καθηγητή της Χειροτεχνίας του Μαράσλειου Διδασκαλείου, κυκλοφόρησε το 1933 ως τρίτο τεύχος του «Πρακτικού Οδηγού της Χειροτεχνίας», στο πλαίσιο της έκδοσης βοηθητικών βιβλίων “διά τους διδάσκοντας εις τα δημοτικά σχολεία” το μάθημα της χειροτεχνίας.
Εγκρίθηκε από τον τότε υπουργό Παιδείας Δημ. Χατζίσκο με την υπἨαριθμό 68351/12 Δεκεμβρίου 1932 απόφαση «Περί εγκρίσεως ή μη βοηθημάτων δημ. Εκπαιδεύσεως», μαζί με τα βοηθήματα του ίδιου συγγραφέα για την «Πλαστική», την «Χαρτοτεχνία» και την «Πλεκτική, Συρματοτεχνία, Ξυλοτεχνία», σε μία απόπειρα να ξεπεραστούν δυσκολίες στην διδασκαλία του μαθήματος της χειροτεχνίας στα σχολεία, στις αρχές της δεκαετίας του 1930. Το βιβλίο είχε υποβληθεί προς κρίση στο Υπουργείο και εγκρίθηκε με τον όρο ο συγγραφέας να «ανατυπώση το έργον, κατά δε την ανατύπωσιν συμμορφωθή προς τας υποδείξεις της κριτικής επιτροπής». Τον επόμενο χρόνο, το 1933, εκδόθηκε από τον «Εκδοτικό Οίκο Πέτρου Δημητράκου Α.Ε.» το βιβλίο «Πρακτικός Οδηγός της Χειροτεχνίας του Δημοτικού Σχολείου», που περιλάμβανε όλα τα εγκεκριμένα από το Υπουργείο βοηθήματα, τα οποία κυκλοφόρησαν παράλληλα και σε αυτοτελή τεύχη.

«Η Βιβλιοδετική» του Θ. Μαραγκουδάκη, αν και έχει χαρακτήρα βοηθήματος για τους διδάσκοντες παιδιά του δημοτικού σχολείου, με ελάχιστη δηλαδή υλικοτεχνική υποστήριξη, δεν παύει να αποτελεί την πρώτη απόπειρα συστηματικής καταγραφής της τεχνικής της βιβλιοδεσίας στην ελληνική βιβλιογραφία.

Το κείμενο αναδημοσιεύθηκε στον τόμο «Βιβλιοαμφιάστης 1», 184-206, έκδοση του Εργαστηρίου Βιβλιοδεσιών Μπάμπη Λέγγα, Αθήνα 1999.

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΔΕΣΙΑΣ

ΜΠΟΡΕΙΤΕ ΝΑ ΔΕΙΤΕ ΤΗΝ ΠΡΩΤΗ ΕΚΔΟΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ [1927] (πατήστε εδώ)

2009-09-10T02:01:00.000-07:00

Νίκη Τσιρώνη - Μπάμπης Λέγγας
Η τέχνη της βιβλιοδεσίας.
Οι θησαυροί της πόλης των Ιωαννίνων
ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΕΚΘΕΣΗΣ
2003

Συνέκδοση της Ελληνικής Εταιρείας Βιβλιοδεσίας
με τη Ζωσιμαία Βιβλιοθήκη Ιωαννίνων

Εξαντλημένο

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗ κ. ΘΕΟΚΛΗΤΟΥ (πατήστε εδώ)
ΝΙΚΗ ΤΣΙΡΩΝΗ-ΜΠΑΜΠΗΣ ΛΕΓΓΑΣ, ΕΙΣΑΓΩΓΗ (πατήστε εδώ)

ΕΚΘΕΣΗ
Η ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΒΙΒΛΙΟΔΕΣΙΑΣ ΑΠΟ ΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΩΣ ΤΙΣ ΜΕΡΕΣ ΜΑΣ.
ΟΙ ΘΗΣΑΥΡΟΙ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΤΩΝ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ (περισσότερα)

Ο κατάλογος περιλαμβάνει τριάντα πέντε βιβλία από τον 15ο έως τις αρχές του 20ού αιώνα, με φωτογραφίες και κείμενα που εξετάζουν διεξοδικά τη μορφή των βιβλίων και εντάσσουν τη βιβλιοδεσία τους στο γενικότερο κοινωνικό, πνευματικό και οικονομικό πλαίσιο της κάθε εποχής.

2009-09-10T01:45:00.000-07:00

Ε κ θ έ σ ε ι ς .β ι β λ ι ο δ ε σ ί α ς

«Με σκοπό την ανάδειξη της τέχνης της βιβλιοδεσίας, τη μελέτη της ιστορίας της και τη διαφύλαξη υλικού που σχετίζεται με αυτή την τέχνη, ξεκίνησε να υφίσταται και επισήμως, από το 2002, η Ελληνική Εταιρεία Βιβλιοδεσίας. Με τη συμμετοχή διακεκριμένων προσωπικοτήτων της τέχνης και πνεύματος του [...] ο πυρήνας ανθρώπων που το 1999 είχαν στηρίξει τη δημιουργία του πρώτου Βιβλιοαμφιάστη συγκροτήθηκε σε σώμα με καταστατική δέσμευση να υπηρετήσει την τέχνη του βιβλίου και της αμφίεσής του. Η δραστηριότητα στο χώρο της μελέτης της βιβλιοδεσίας, καθώς και η εκδοτική ευθύνη του Βιβλιοαμφιάστη, ήταν σαφές ότι δεν μπορούσε πλέον να βαρύνει αποκλειστικά τον Μπάμπη Λέγγα ως φυσικό πρόσωπο. Επί της ουσίας λίγα πράγματα άλλαξαν, καθώς οι ίδιοι άνθρωποι που είχαν καταστήσει εφικτό το εγχείρημα του πρώτου Βιβλιοαμφιάστη, συσπειρώθηκαν και εργάστηκαν για την Ελληνική Εταιρεία Βιβλιοδεσίας, με πηγή έμπνευσης και σημείο αναφοράς τον εκλεγμένο Πρόεδρο της Εταιρείας, Μπάμπη Λέγγα, από τον οποίο ξεκίνησε άλλωστε τόσο η πρωτοβουλία έκδοσης του Βιβλιοαμφιάστη όσο και η ίδια η Εταιρεία

Από τις πρώτες δραστηριότητες της Ελληνικής Εταιρείας Βιβλιοδεσίας υπήρξε η διοργάνωση σειράς εκθέσεων με θέμα την ιστορία της βιβλιοδεσίας. Την γενική επιμέλεια της έκθεσης είχε ο Μπάμπης Λέγγας και την επιστημονική επιμέλεια η υπογράφουσα. Ο βασικός κορμός της έκθεσης με τίτλο «Η τέχνη της βιβλιοδεσίας από το Βυζάντιο ως τις μέρες μας» παρουσιάστηκε για πρώτη φορά τον Νοέμβριο του 2002, στο Μεσολόγγι, στο Κέντρο Λόγου και Τέχνης «Διέξοδος», που στεγάζεται στο ανακαινισμένο με επιμέλεια και ευαισθησία από τον Νίκο Κορδόση, σπίτι του αρχηγού της Επανάστασης Ραζή - Κότσικα. Η πρωτοβουλία αυτή παρουσιάστηκε στο 40σέλιδο αφιέρωμα της «Φιλολογικής Βραδυνής» στις 2 Νοεμβρίου 2002. Με τις ανάλογες προσθήκες και προσαρμογές η έκθεση παρουσιάστηκε στη συνέχεια στα Ιωάννινα, στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Ιωαννιτών, τον Φεβρουάριο του 2003, στο πλαίσιο των εκδηλώσεων για τα 90 χρόνια από την απελευθέρωση της πόλης. Η διοργάνωση πραγματοποιήθηκε σε συνεργασία με τη Ζωσιμαία Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Ιωαννίνων και το Ίδρυμα Κωνσταντίνου Κατσάρη και ετέλεσε υπό την αιγίδα της Ιεράς Μητροπόλεως της πόλης. Τα εγκαίνια της έκθεσης έγιναν από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας κ. Κωνσταντίνο Στεφανόπουλο που με ευαισθησία σημείωσε στο βιβλίο επισκεπτών: «Τα βιβλία είναι πολλές φορές ωραιότατα αντικείμενα, χάρις στην βιβλιοδεσία τους. Η έκθεση είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα και την επισκέφθηκα με πολλή ευχαρίστηση. 20 Φεβρουαρίου 2003 ». Τον Σεπτέμβριο του 2003, η έκθεση, Μορφές του Αρχαίου και Βυζαντινού απολύτως διαφοροποιημένη και με τίτλο «Βιβλίου. Διεθνούς Συμποσίου Ελληνικής Παλαιογραφίας που διοργανώθηκε από την Comité Βυζαντινή και Μεταβυζαντινή Βιβλιοδεσία ', παρουσιάστηκε στο Αρχαιολογικό Μουσείο Δράμας στο πλαίσιο του ΣΤ' Internationale de Paléographie Grecque. [...] Βασικός στόχος του επιστημονικού σχεδιασμού της έκθεσης ήταν η ανάδειξη της πορείας της τέχνης της βιβλιοδεσίας από τις απαρχές της και μέσα στη διάρκεια των αιώνων, αποφεύγοντας αντιεπιστημονικές γενικεύσεις. Ακολουθήσαμε ένα χρονολογικό σχήμα που θα μας έδινε τη δυνατότητα να αναφερθούμε στην εξέλιξη της τέχνης και να εστιάσουμε στον τρόπο με τον οποίο η ιστορία του ελληνισμού απηχείται και αποτυπώνεται στη διακόσμηση του βιβλίου. Περιδιαβαίνοντας τις φάσεις της ελληνικής ιστορίας από το Βυζάντιο ως τις μέρες μας, ο θεατής έχει τη δυνατότητα να δει μεταξύ άλλων φωτογραφικές αναπαραγωγές πολυτελών βιβλιοδεσιών που σήμερα φυλάσσονται σε μεγάλα μουσεία και βιβλιοθήκες της Ελλάδας, της Ευρώπης και της Αμερικής. Ταυτόχρονα, με τη βοήθεια των κειμένων μπορεί να εμβαθύνει στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των βιβλιοδεσιών της κάθε περιόδου. [...] Πέραν των χρονολογικών ενοτήτων που αποτελούν τον κορμό του πρώτου μέρους της έκθεσης και στις οποίες γίνεται μία αναδρομή στην ιστορία της βιβλιοδεσίας, όχι περισσότερο ενδιαφέρον μέρος στο οποίο εκτίθενται αξιόλογες βιβλιοδεσίες από συλλογές βιβλιοθηκών και υπάρχει ένα δεύτερο εξίσου αν ιδιωτών. Σκοπός της έκθεσης αυτών των σπάνιων δειγμάτων της βιβλιοδετικής τέχνης είναι ακριβώς η ανάδειξή τους και η ευαισθητοποίηση του κοινού. Χειρόγραφα λειτουργικά και κοσμικά, κείμενα από τον 12ο αιώνα ως τον 19ο αιώνα, αλλά και έντυπα βιβλία που έχουν δεθεί στη Βενετία, τη Βιέννη, το Παρίσι, τη Βασιλεία, τη Μόσχα, κ.α., δείχνουν ότι η βιβλιοδεσία αποτυπώνει τις σχέσεις μεταξύ ανθρώπων και λαών, ρευμάτων εικαστικών και πνευματικών, παράγοντας κάθε φορά ένα ιδιαίτερο αποτέλεσμα.

Το τρίτο μέρος της έκθεσης έχει κατά κύριο λόγο εκπαιδευτικό χαρακτήρα και στοχεύει να δώσει στο κοινό μία βιωματική εμπειρία της τέχνης της βιβλιοδεσίας. Για το σκοπό αυτό εκτίθεται βιβλιοδετικό εργαστήριο με τον χαρακτηριστικό πάγκο, τις πρέσες και τα εργαλεία διακόσμησης. [...]
Η έκθεση ολοκληρώνεται με ένα ντοκιμαντέρ, φιλοτεχνημένο στην κυριολεξία »από τον σκηνοθέτη Άκη Χατζηαντωνίου, που κατάφερε να αποδώσει την τεχνική της βιβλιοδεσίας με ένα ρυθμό σύγχρονο και συναρπαστικό. Η δομή αυτή αφήνει στον επισκέπτη μία ολοκληρωμένη εικόνα για την ιστορία, τη σημασία, την τεχνική και τη διαχρονική υπόσταση της μαγικής τέχνης της βιβλιοδεσίας. Η έκθεση συνοδεύεται και από έντυπο οδηγό του ιστορικού της μέρους.
Με σκοπό να περιοδεύσει και σε άλλες πόλεις της Ελλάδας, η έκθεση αυτή συμβάλλει όχι μόνο στην ανάδειξη της τέχνης της βιβλιοδεσίας αλλά και των τοπικών παραδόσεων. Σημαντικότερη ίσως των ίδιων των εκθέσεων είναι η έρευνα που προηγήθηκε στις τοπικές βιβλιοθήκες και συλλογές, η ευαισθητοποίηση των αρμοδίων φορέων και των ιδιωτών, και βέβαια, στην περίπτωση των Ιωαννίνων η κυκλοφορία καταλόγου με τίτλο Η τέχνη της βιβλιοδεσίας. Οι θησαυροί της πόλης των Ιωαννίνων (συνέκδοση της Ελληνικής Εταιρείας Βιβλιοδεσίας και της Ζωσιμαίας Βιβλιοθήκης). Στον αναλυτικό κατάλογο, την ευθύνη του οποίου είχαν ο Μπάμπης Λέγγας και η υπογράφουσα, δημοσιεύονται 35 βιβλιοδεσίες από τον 15ο ως τις αρχές του 20ου αιώνα, πόλη που επισημάνθηκαν στην των Ιωαννίνων. Οι έγχρωμες φωτογραφίες συνοδεύονται από εκτενή λήμματα στα οποία περιγράφονται όχι μόνο τα χαρακτηριστικά στοιχεία των βιβλιοδεσιών αλλά και οι ιστορικές συνθήκες κάτω από τις οποίες έγινε η παραγωγή του κάθε βιβλίου. Με τον τρόπο αυτό, ο αναγνώστης έχει τη δυνατότητα να ψηλαφίσει την παράλληλη πορεία βιβλιοδεσίας, ιστορίας της τέχνης του βιβλίου αλλά και της ιστορίας της πόλης ».

Νίκη Τσιρώνη, «Η Ελληνική Εταιρεία Βιβλιοδεσίας», Βιβλιοαμφιάστης 2, Αθήνα 2004, σ. 19-23

Το λογότυπο της Ελληνικής Εταιρείας Βιβλιοδεσίας φιλοτεχνημένο από τον ζωγράφο Χρήστο Μαρκίδη

Μεσολόγγι

2009-09-10T01:39:00.000-07:00

Η ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΒΙΒΛΙΟΔΕΣΙΑΣ
ΑΠΟ ΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΕΩΣ ΤΙΣ ΜΕΡΕΣ ΜΑΣ
Αίθουσα Λόγου και Τέχνης Διέξοδος

Νοέμβριος - Δεκέμβριος 2002
Υπό την αιγίδα του Υπουργείου Πολιτισμού και την υποστήριξη του Δήμου Μεσολογγίου

Επιστημονική επιμέλεια: Νίκη Τσιρώνη
Γενική επιμέλεια-σχεδιασμός έκθεσης: Μπάμπης Λέγγας

Με εκθέματα από βιβλιοθήκες και συλλογές της Δυτικής Ελλάδας:

Ι. Μητρόπολις Ιωαννίνων
Ι. Μονή Ελεούσης Νήσου Ιωαννίνων
Ζωσιμαία Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Ιωαννίνων
Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Ανδρίτσαινας
Βάλβειος Δημοτική Βιβλιοθήκη Μεσολογγίου
Βιβλιοθήκη Μεσολογγίου «Χρήστου Ευαγγελάτου»
Βιβλιοθήκη Ι. Μονής Μεταμορφώσεως του Σωτήρος Ναυπάκτου
Παπαχαραλάμπειος Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Ναυπάκτου
Δημοτική Βιβλιοθήκη Πατρών
Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Πύργου

Ιωάννινα

2009-09-10T01:37:00.000-07:00

Η ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΒΙΒΛΙΟΔΕΣΙΑΣ ΑΠΟ ΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΩΣ ΤΙΣ ΜΕΡΕΣ ΜΑΣ.
ΟΙ ΘΗΣΑΥΡΟΙ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΤΩΝ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ
Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Ιωαννιτών
Φεβρουάριος - Μάρτιος 2003

Χορηγός Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος

Επιστημονική επιμέλεια: Νίκη Τσιρώνη
Γενική επιμέλεια-σχεδιασμός έκθεσης: Μπάμπης Λέγγας

Συνδιοργάνωση:
Ελληνική Εταιρεία Βιβλιοδεσίας
Ζωσιμαία Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Ιωαννίνων
Ίδρυμα Κωνσταντίνου Κατσάρη
Υπο την αιγίδα της Ι. Μητροπόλεως Ιωαννίνων

Με εκθέματα από βιβλιοθήκες και συλλογές:
Ι. Μητρόπολις Ιωαννίνων
Ι. Μονή Ελεούσης Νήσου Ιωαννίνων
Αγαθοεργά Καταστήματα Ι. Μητροπόλεως Ιωαννίνων
Ζωσιμαία Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Ιωαννίνων
Βιβλιοθήκη τομέα Ιστορίας Νεωτέρων Χρόνων
Πανεπιστημίου Ιωαννίνων
Εταιρεία Ηπειρωτικών Μελετών
Ιδιωτικές συλλογές

Στο πλαίσιο της έκθεσης κυκλοφόρησαν τα βιβλία:
Νίκη Τσιρώνη-Μπάμπη Λέγγα, Η τέχνη της βιβλιοδεσίας. Οι Θησαυροί της πόλης των Ιωαννίνων και Η τέχνη της βιβλιοδεσίας. Οδηγός έκθεσης.

ΣΧΕΤΙΚΑ
Αγνή Βραβορίτου, «Σε μια έκθεση στα Ιωάννινα. Η μαγική τέχνη της βιβλιοδεσίας», Ελευθεροτυπία, 19 Φεβρουαρίου 2003

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ ΑΠΟ ΤΑ ΕΠΙΣΗΜΑ ΕΓΚΑΙΝΙΑ από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας κ. Κ. Στεφανόπουλο

2009-09-09T23:45:00.000-07:00

Κ Ε Ι Μ Ε Ν Α

1. Βασίλη Άτσαλου, Συμπεράσματα του διεθνούς Συνεδρίου "Το βιβλίο στο Βυζάντιο. Βυζαντινή και Μεταβυζαντινή βιβλιοδεσία", Βιβλιοαμφιάστης 3, Αθήνα 2008 (πατήστε εδώ)

2. Βασίλη Άτσαλου, Πρόλογος, Πρακτικά Ϛʹ Διεθνούς Συμποσίου Ελληνικής Παλαιογραφίας, Αθήνα 2008 (πατήστε εδώ)

3. Νίκη Τσιρώνη, Οι εκθέσεις της Ελληνικής Εταιρείας Βιβλιοδεσίας, «Η Ελληνική Εταιρεία Βιβλιοδεσίας», Βιβλιοαμφιάστης 2, Αθήνα 2004 (πατήστε εδώ)

4. Νίκη Τσιρώνη, Μπάμπης Λέγγας, Αναστασία Λαζαρίδου, Εισαγωγικό σημείωμα, Βιβλιοαμφιάστης 3, Αθήνα 2008 (πατήστε εδώ)

5. Νίκη Τσιρώνη - Μπάμπης Λέγγας, Εισαγωγή, Η τέχνη της βιβλιοδεσίας. Οι θησαυροί της πόλης των Ιωαννίνων, Ελληνική Εταιρεία Βιβλιοδεσίας - Ζωσιμαία Βιβλιοθήκη Ιωαννίνων, Αθήνα 2003 (πατήστε εδώ)

6. Philippe Hoffmann, L'étude des manuscrits grecs au début du XXIe siècle. Conclusions du VIe Congrès International de Paléographie Grecque, Πρακτικά Ϛʹ Διεθνούς Συμποσίου Ελληνικής Παλαιογραφίας, Αθήνα 2008 (πατήστε εδώ)

7. Οι ομιλίες από την παρουσίαση του Βιβλιοαμφιάστη 3 και Βιβλιοαμφιάστης. Παράρτημα 1 στον Ιανό στις 4 Δεκεμβρίου 2009 (πατήστε εδώ)

8. Φωτεινή Στεφανίδου, Έντεκα ιστορημένα βιβλία στον άγιο Νικόλαο Μυστρά, Βιβλιοαμφιάστης 1, Εργαστήριο Βιβλιοδεσιών Μπάμπη Λέγγα, Αθήνα 1999, σ. 88-92 (πατήστε εδώ)

2009-09-09T19:56:00.000-07:00

ΒΙΒΛΙΟΑΜΦΙΑΣΤΗΣ 2

Έτος έκδοσης: 2004

Επιμέλεια: Μπάμπης Λέγγας
Σελίδες: 352
Εικόνες-σχέδια: 495
Στοιχειοθεσία με πολυτονικό σύστημα
Εκτύπωση τετράχρωμη
Χαρτί 120 γρ. οικολογικών προδιαγραφών της Fabriano
Αντίτυπα αριθμημένα: 1400
Τιμή: 80 ευρώ

Βιβλιοδεσία με κάλυμμα από βαμβακερό ειδικά επεξεργασμένο - με χειροποίητο τρόπο - χαρτί και βαθυτυπικές εκτυπώσεις διακοσμητικού σχεδίου βιβλιοδεσίας του 17ου αιώνα

Χειροποίητη θήκη με σχέδιο του Πάνου Φειδάκη με απεικόνιση βυζαντινής βιβλιοδεσίας

Η έκδοση έγινε από την Ελληνική Εταιρεία Βιβλιοδεσίας

ΕΚΔΟΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ (πατήστε εδώ)

ΣΧΕΤΙΚΑ
Γιώργος Καλόφωνος, «Bιβλιοδεσία, μάρτυρας πολιτισμού. H τέχνη του βιβλίου ξετυλίγεται στον δεύτερο τόμο του Βιβλιοαμφιάστη», Η Καθημερινή, 19 Δεκεμβρίου 2004

Μπάμπης Λέγγας, «Συμβολή στην ιστορία της ελληνικής βιβλιοδεσίας: Η έκδοση του δεύτερου τόμου του Βιβλιοαμφιάστη», Comité de Ιnternational Paléographie Grecque, Ελληνική Παλαιογραφίας Συμπόσιο Διεθνές ΣΤ ', Δράμα 21 - 27 Σεπτεμβρίου 2003, Περιλήψεις εισηγήσεων και ανακοινώσεων, Δράμα 2003, σ. 72 με 73.

2009-09-09T13:25:00.000-07:00

.
.
.
Ε Κ Θ Ε Σ Ε Ι Σ

. .

ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΒΙΒΛΙΟΔΕΣΙΑΣ

ΜΙΚΡΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΒΙΒΛΙΟΔΕΣΙΑΣ ΣΕ ΕΙΚΟΝΕΣ

Μεσολόγγι

Η ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΒΙΒΛΙΟΔΕΣΙΑΣ ΑΠΟ ΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΕΩΣ ΤΙΣ ΜΕΡΕΣ ΜΑΣ
Αίθουσα Λόγου και Τέχνης Διέξοδος
Νοέμβριος - Δεκέμβριος 2002
Υπό την αιγίδα του Υπουργείου Πολιτισμού και την υποστήριξη του Δήμου Μεσολογγίου
(περισσότερα)

Ιωάννινα

Η ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΒΙΒΛΙΟΔΕΣΙΑΣ ΑΠΟ ΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΩΣ ΤΙΣ ΜΕΡΕΣ ΜΑΣ. ΟΙ ΘΗΣΑΥΡΟΙ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΤΩΝ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ
Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Ιωαννιτών
Φεβρουάριος - Μάρτιος 2003
Συνδιοργάνωση: Ελληνική Εταιρεία Βιβλιοδεσίας
Ζωσιμαία Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Ιωαννίνων
Ίδρυμα Κωνσταντίνου Κατσάρη
Υπο την αιγίδα της Ι. Μητροπόλεως Ιωαννίνων
(περισσότερα)

Δράμα

ΜΟΡΦΕΣ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ. ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΒΙΒΛΙΟΔΕΣΙΑ

Αρχαιολογικό Μουσείο Δράμας

Σεπτέμβριος - Οκτώβριος 2003

Στο πλαίσιο του Ϛ΄ Διεθνούς Συμποσίου Ελληνικής Παλαιογραφίας της Comité de Ιnternational Paléographie Grecque

Με την υποστήριξη του Υπουργείου Πολιτισμού

(περισσότερα)

ΒΡΑΔΙΑ ΕΡΕΥΝΗΤΩΝ 2007

Το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας "Βραδιά Ερευνητών" που φιλοδοξεί να φέρει πιο κοντά ερευνητές και ευρύ κοινό σε όλη την Ευρώπη, διοργάνωσε στις 28 Σεπτεμβρίου 2007 σειρά εκδηλώσεων με θέμα τις τέχνες, τις τεχνικές και τα επαγγέλματα του παρελθόντος μέσα από τα μάτια των ερευνητών. Ανάμεσα σε άλλες εκδηλώσεις, με την αρωγή της ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΒΙΒΛΙΟΔΕΣΙΑΣ, οργανώθηκε και λειτούργησε για εκείνη την βραδιά, ένα εργαστήριο βιβλιοδεσίας στο αίθριο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών.
(περισσότερα)

ΣΧΕΤΙΚΑ
Νίκη Τσιρώνη, ΟΙ ΕΚΘΕΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΒΙΒΛΙΟΔΕΣΙΑΣ.«Η Ελληνική Εταιρεία Βιβλιοδεσίας», Βιβλιοαμφιάστης 2, Αθήνα 2004

Αγνή Βραβορίτου, Σε μια έκθεση στα Ιωάννινα. Η μαγική τέχνη της βιβλιοδεσίας, Ελευθεροτυπία, 19 Φεβρουαρίου 2003

2009-09-09T11:58:00.000-07:00

ΕΠΙΛΕΓΜΕΝΑ

ΔΗΜΟΣΙΕΥΜΑΤΑ ΣΤΟΝ ΤΥΠΟ

Μ. Θεοδοσοπούλου, Σχόλια περί ονείρων (με αφορμή τον Βιβλιοαμφιάστη 3), http://maritheodo.blogspot.com/, 23 Ιουλίου 2009

Γραμματική Α. Κάρλα, «Η μελέτη της βιβλιοδεσίας ως ιστορικό τεκμήριο», ΑΩ. Ενημερωτικό δελτίο. Τ. 43, Μάρτιος 2009

Γιώργος Καλόφωνος «Bιβλιοδεσία, μάρτυρας πολιτισμού. H τέχνη του βιβλίου ξετυλίγεται στον δεύτερο τόμο του Βιβλιοαμφιάστη», Η Καθημερινή, 19 Δεκεμβρίου 2004

Γιώργος Βιδάλης, «Βιβλιοδεσία. Η ανώνυμη τέχνη», Ελευθεροτυπία, 20 Ιαν. 2000

Στάντης Αποστολίδης, «Μια εξαιρετική έκδοση για την Ελληνική βιβλιοδεσία. Ο φετιχισμός του βιβλίου», Eλευθεροτυπία - Βιβλιοθήκη, 21 Ιανουαρίου 2000

slide

2009-09-09T11:53:00.000-07:00

http://www.slide.com/r/_iGPEF4F7D_MjSuxDSI0kPR3FJap25ad

δες

2009-09-09T10:37:00.000-07:00

2009-09-09T09:27:00.000-07:00

.
.
νέα

ΕΚΘΕΣΗ
«Τέχνη και τεχνική της βιβλιοδεσίας. Η προσφορά της Κικής Δούση στην καλλιτεχνική δημιουργία». 4 Μαρτίου – 1 Απριλίου 2010. Μουσείο Μπενάκη-Ιστορικά Αρχεία Οικία Δέλτα. Εμμ. Μπενάκη 38, 145 61 Κηφισιά (πατήστε εδώ)

ΠΡΟΣΦΑΤΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΒΙΒΛΙΟΔΕΣΙΑΣ
ΜΠΟΡΕΙΤΕ ΝΑ ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΤΙΣ ΟΜΙΛΙΕΣ Ή ΝΑ ΔΕΙΤΕ ΟΛΗ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΩΝ ΒΙΒΛΙΩΝ ΣΤΟ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΙΑΝΟΣ (Σταδίου 24) την Παρασκευή 4 Δεκεμβρίου 2009 (πατήστε εδώ)

ΝΕΑ ΕΚΔΟΣΗ
Θεόδωρου Ι. Μαραγκουδάκη
Η βιβλιοδετική. Πρακτικός Οδηγός της Χειροτεχνίας του δημοτικού σχολείου
1933 (ανατύπωση 2009)
Έκδοση: Εκδόσεις του Φοίνικα - Ελληνική Εταιρεία Βιβλιοδεσίας
(περισσότερα)

2009-09-09T09:00:00.000-07:00

Η Ελληνική Εταιρεία Βιβλιοδεσίας
σας προσκαλεί
στην παρουσίαση των πρόσφατων εκδόσεων της:

Το Βιβλίο στο Βυζάντιο. Βυζαντινή και Μεταβυζαντινή Βιβλιοδεσία
ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νίκη Τσιρώνη, Αναστασία Λαζαρίδου, Μπάμπης Λέγγας
Βιβλιοαμφιάστης 3

ΣΥΝΕΚΔΟΣΗ ΜΕ: ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ-ΕΙΕ, ΒΥΖΑΝΤΙΝΟ & ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ

♦

Πρακτικά ΣΤ Διεθνούς Συμποσίου Ελληνικής Παλαιογραφίας
ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Βασίλης Άτσαλος, Νίκη Τσιρώνη
Βιβλιοαμφιάστης. Παράρτημα 1

ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΙ

Ευάγγελος Χρυσός, Ταξιάρχης Κόλιας, Δημήτρης Κωνστάντιος

ΟΜΙΛΗΤΕΣ

Αθανάσιος Μαρκόπουλος, Κώστας Κωνσταντινίδης,
Μπάμπης Λέγγας, Αναστασία Λαζαρίδου, Νίκη Τσιρώνη

ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΙΑΝΟΣ (Σταδίου 24).

Παρασκευή 4 Δεκεμβρίου 2009, ώρα 8,30 μμ.

ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΣΤΟ ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ

2009-09-09T07:11:00.000-07:00

Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ ..Β Ι Β Λ Ι Ω Ν

ΣΧΕΤΙΚΑ ΔΗΜΟΣΙΕΥΜΑΤΑ

ΒΙΒΛΙΟΑΜΦΙΑΣΤΗΣ 1
1999. Έκδοση: Εργαστήριο Βιβλιοδεσιών Μπάμπη Λέγγα
(περισσότερα)

ΒΙΒΛΙΟΑΜΦΙΑΣΤΗΣ 2
2004. Έκδοση: Ελληνική Εταιρεία Βιβλιοδεσίας
(περισσότερα)

ΒΙΒΛΙΟΑΜΦΙΑΣΤΗΣ 3
Το βιβλίο στο Βυζάντιο.
Βυζαντινή και Μεταβυζαντινή Βιβλιοδεσία
Πρακτικά διεθνούς συνεδίου. Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών. Οκτώβριος 2005
2008
Συνέκδοση: Ελληνική Εταιρεία Βιβλιοδεσίας
Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών - Ινστιτούτο Βυζαντινών Ερευνών
Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο
(περισσότερα)

ΒΙΒΛΙΟΑΜΦΙΑΣΤΗΣ - Παράρτημα 1
Πρακτικά Ϛʹ διεθνούς συμποσίου Ελληνικής Παλαιογραφίας
(Δράμα, 21-27 Σεπτεμβρίου 2003)
Comité de Ιnternational Paléographie Grecque
2008. Έκδοση: Ελληνική Εταιρεία Βιβλιοδεσίας
(περισσότερα)

Νίκη Τσιρώνη - Μπάμπης Λέγγας,
Η τέχνη της βιβλιοδεσίας. Οι θησαυροί της πόλης των Ιωαννίνων
2002
Συνέκδοση: Ελληνική Εταιρεία Βιβλιοδεσίας, Ζωσιμαία Βιβλιοθήκη Ιωαννίνων
(περισσότερα)

Θεόδωρου Ι. Μαραγκουδάκη
Η βιβλιοδετική. Πρακτικός Οδηγός της Χειροτεχνίας του δημοτικού σχολείου
1933 (ανατύπωση 2009)
Έκδοση: Εκδόσεις του Φοίνικα - Ελληνική Εταιρεία Βιβλιοδεσίας
(περισσότερα)

Μπάμπης Λέγγας,
Τα Ευαγγέλια του ιερού ναού Τιμίου Προδρόμου Δόριζας Αρκαδίας
2005. Συνέκδοση της αστικής μη κερδοσκοπικής εταιρείας Πολίτες της Δόριζας με την Ελληνική Εταιρεία Βιβλιοδεσίας.
(περισσότερα)

Νίκη Τσιρώνη - Μπάμπης Λέγγας,
Η τέχνη της βιβλιοδεσίας. Οδηγός έκθεσης
2003. Έκδοση: Ελληνική Εταιρεία Βιβλιοδεσίας
(περισσότερα)

Περί της εκδόσεως του περιοδικού τόμου Βιβλιοαμφιάστης για την ελληνική βιβλιοδεσία
Φεβρουάριος 1999
Έκδοση εκτός εμπορίου (σε 111 αντίτυπα) του Εργαστηρίου Βιβλιοδεσιών Μπάμπη Λέγγα
(περισσότερα)

2009-09-09T06:38:00.000-07:00

Περί της εκδόσεως του περιοδικού τόμου
Βιβλιοαμφιάστης
για την ελληνική βιβλιοδεσία

Φεβρουάριος 1999
Σελίδες 64
Έκδοση εκτός εμπορίου (σε 111 αντίτυπα) του Εργαστηρίου Βιβλιοδεσιών Μπάμπη Λέγγα

ΜΠΑΜΠΗΣ ΛΕΓΓΑΣ, ΠΡΟΛΟΓΟΣ

2009-09-09T06:36:00.000-07:00

ΒΙΒΛΙΟΑΜΦΙΑΣΤΗΣ 1

Έτος έκδοσης: 1999

Συντακτική επιτροπή:
Θεόδωρος Θεοδώρου, Γεώργιος Λαγανάς, Μπάμπης Λέγγας,
Δημήτρης Παυλόπουλος

Σύμβουλοι έκδοσης:
Ιερομόναχος Ιουστίνος Σιμωνοπετρίτης, Άγγελος Δεληβοριάς, Χάρις Καλλιγά, Γιώργος Σκαρπαρδώνης, Κωνσταντίνος Στάϊκος, Γιώργος Στεφανάκης, Αγαμέμνων Τσελίκας, Διονύσης Φωτόπουλος, Κωνσταντίνος Χούλης, Παναγιώτης Χριστόπουλος, Κρίτων Χρυσοχοΐδης

Σελίδες 320
Εικόνες-σχέδια: 420
Στοιχειοθεσία με πολυτονικό σύστημα
Εκτύπωση τετράχρωμη
Χαρτί 120 γρ. οικολογικών προδιαγραφών της Fabriano
Αντίτυπα αριθμημένα: 1,222

Τιμή: 80 ευρώ

Βιβλιοδεσία με κάλυμμα από βαμβακερό ειδικά επεξεργασμένο - με χειροποίητο τρόπο - χαρτί και βαθυτυπικές εκτυπώσεις διακοσμητικού σχεδίου βιβλιοδεσίας του 18ου αιώνα
Χειροποίητη θήκη με διακοσμητικό σχέδιο βιβλιοδεσίας του 18ου αιώνα

Η έκδοση έγινε από το Εργαστήριο Βιβλιοδεσιών Μπάμπη Λέγγα

.ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ (πατήστε εδώ)

ΣΧΕΤΙΚΑ
Στάντης Αποστολίδης, Μια εξαιρετική έκδοση για την Ελληνική βιβλιοδεσία. Ο φετιχισμός του βιβλίου, Eλευθεροτυπία - Βιβλιοθήκη, 21 Ιανουαρίου 2000

Γιώργος Βιδάλης, Βιβλιοδεσία. Η ανώνυμη τέχνη, Ελευθεροτυπία, 20 Ιαν. 2000

2009-09-09T05:21:00.000-07:00

ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ
Σύγχρονες Εφαρμογές Βυζαντινής και Μεταβυζαντινής Βιβλιοδεσίας

«Oι τρεις φορείς του προγράμματος''Το Βιβλίο στο Βυζάντιο. Βυζαντινή και Μεταβυζαντινή βιβλιοδεσία''(το Ινστιτούτο Βυζαντινών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, Το Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο, Η Ελληνική Εταιρεία Βιβλιοδεσίας ) Και επίσης οι Εκδόσεις του Φοίνικα, Εργάστηκαν από το 2005 έως σήμερα στο πλαίσιο ενός ευρωπαϊκού προγράμματος που σκοπό είχε τη συστηματοποίηση της μελέτης της βιβλιοδεσίας αλλά και τη σύνδεσή της με την παραγωγή. Ο τίτλος του προγράμματος, που υλοποιείται στο πλαίσιο του ΚΠΣ Γ - ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ «ΚΟΙΝΟΠΡΑΞΙΕΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΣΕ ΤΟΜΕΙΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ» και η ολοκλήρωση του οποίου συμπίπτει με την έκδοση των πρακτικών του συνεδρίου, είναι "Σύγχρονες εφαρμογές βυζαντινής και μεταβυζαντινής βιβλιοδεσίας" . Το πρόγραμμα αυτό, αποτελεί τη δεύτερη φάση του αρχικού ερευνητικού προγράμματος και στο πλαίσιό του εκπονήθηκαν επιμέρους εργασίες οι οποίες ελπίζουμε ότι θα αποδειχθούν πολλαπλά χρήσιμες στους μελετητές της βιβλιοδεσίας.

Συγκεκριμένα, δημιουργήθηκαν τέσσερις βασικές και μία πέμπτη βοηθητική βάσεις δεδομένων, όπου καταχωρήθηκαν:
1) η υπάρχουσα βιβλιογραφία για τη βιβλιοδεσία
2) βασικοί όροι της ορολογίας της βιβλιοδεσίας
3) η συλλογή χειρογράφων του Βυζαντινού Μουσείου
4) απεικονίσεις σταχώσεων στη μνημειακή τέχνη, σε φορητές εικόνες αλλά και σε χειρόγραφα και έργα μικροτεχνίας και
5) συγκριτικό υλικό ιστορικών σταχώσεων αλλά και αντικείμενα με διακόσμηση συναφή με εκείνη των σταχώσεων.

Αναλυτικότερα, η βάση δεδομένων της βιβλιογραφίας σκοπό είχε να συλλέξει τις μελέτες που απαντούν διάσπαρτες σε καταλόγους χειρογράφων, εκθέσεων, τόμους αφιερωμένους στην ιστορία και τα κειμήλια μονών, πρακτικά διεθνών συνεδρίων αλλά και σε περιοδικές εκδόσεις. Ιδιαίτερα χρήσιμη είναι η συγκέντρωση μελετών που απαντούν σε έργα που δεν σχετίζονται άμεσα με τη βιβλιοδεσία και ως εκ τούτου είναι πιθανόν να διαφύγουν της προσοχής. Η εργασία που έχει γίνει μέχρι στιγμής, αν και δεν είναι εξαντλητική, αποτελεί τουλάχιστον βάση για τη συνέχιση και τον εμπλουτισμό της, ενώ ένας από τους επόμενους στόχους του προγράμματος είναι η ψηφιοποίηση δυσπρόσιτων εργασιών και η δημιουργία ψηφιακής βιβλιοθήκης για την ελληνική βιβλιοδεσία.

Η βάση της ορολογίας αποτελεί καρπό εργασίας πολυμελούς ομάδας εργασίας, στην οποία συμμετείχαν ιστορικοί τέχνης, φιλόλογοι, ιστορικοί, αρχαιολόγοι, συντηρητές βιβλίων και βιβλιοδέτες. Η εργασία επιμερίστηκε σε μικρότερες ομάδες με αντίστοιχη ειδίκευση στους παρακάτω τομείς:
- Στην ιστορική χρήση των όρων,
- Στη χρήση των όρων από συντηρητές στα δελτία που συνοδεύουν το κάθε κειμήλιο,
- Στην πρακτική χρήση των όρων στη σύγχρονη βιβλιοδεσία,
- Στους όρους που περιγράφουν τη διακόσμηση του καλύμματος και οι οποίοι προέρχονται από την ιστορία της τέχνης και
- Στους αντίστοιχους όρους που χρησιμοποιούνται στην αγγλική, τη γαλλική και την ιταλική γλώσσα.

Οι όροι οργανώθηκαν με άξονα τα κατασκευαστικά χαρακτηριστικά του βιβλίου και εμπλουτίστηκαν, πέραν του ορισμού τους, με συνώνυμα, μεταφράσεις των όρων σε ξένες γλώσσες και με τεκμηριωτικό φωτογραφικό υλικό. Η εργασία αυτή κρίθηκε αναγκαία για τη σύνταξη του δελτίου που θα χρησιμοποιούσαμε στην κεντρική βάση δεδομένων για την καταγραφή των απεικονίσεων σταχώσεων, αλλά κυρίως για την καταγραφή των βιβλιοδεσιών των χειρογράφων του Βυζαντινού Μουσείου. Πρόκειται ίσως για το δυσκολότερο μέρος του προγράμματος, καθώς η ακρίβεια στην περιγραφή αλλά και η αποδοχή και υιοθέτηση των προτεινόμενων όρων είναι υπόθεση σύνθετη και η αξία του εγχειρήματος θα κριθεί στο μέλλον. Προς στιγμήν, η απόπειρα αυτή ακόμη και ως απλή υπόθεση εργασίας ελπίζουμε ότι συνεισφέρει στην προαγωγή της έρευνας.

Επιπλέον, το ΙΒΕ, εκπροσωπούμενο από τη δρ Νίκη Τσιρώνη, συμμετέχει στη μόνη αντίστοιχη προσπάθεια που γίνεται σε διεθνές επίπεδο, στο πρόγραμμα Ligatus, μία συνεργασία του Ιδρύματος της Ιεράς Μονής Αγίας Αικατερίνης Σινά και του Camberwell College of Arts για τη δημιουργία μιας αγγλικής / ελληνικής ορολογίας για τη δομή και τα υλικά της βυζαντινής και ελληνικής βιβλιοδεσίας (Η αγγλική / ελληνική ορολογία για τη δομή και τα υλικά της βυζαντινής και της ελληνικής βιβλιοδεσίας, www.ligatus.org.uk), υπό την επίβλεψη του καθηγητή Νίκολας Pickwoad. Η προσπάθεια αυτής της ομάδας, επικεντρώνεται στην κατάρτιση ενός δελτίου κυρίως για την περιγραφή των τεχνικών χαρακτηριστικών της βιβλιοδεσίας, που θα διευκολύνει την λεπτομερή καταγραφή των βιβλιοδεσιών της βιβλιοθήκης της Μονής Αγίας Αικατερίνης στο Σινά.

Η βάση δεδομένων, όπου έχουν καταχωρηθεί ψηφιοποιημένες απεικονίσεις βυζαντινών και μεταβυζαντινών σταχώσεων, προέκυψε από το ερώτημα που αφορά στη σχέση πραγματικών σταχώσεων και απεικονίσεων κατά τη βυζαντινή και μεταβυζαντινή περίοδο και ιδιαίτερα κατά την πρώιμη και μέση βυζαντινή εποχή από την οποία δεν σώζονται δείγματα βιβλιοδεσιών, πλην ελαχίστων εξαιρέσεων. Η μελέτη των εικονογραφικών συμβάσεων αλλά και η τυπολογία που προκύπτει από τη χρονολογική κατάταξη και διερεύνηση των απεικονίσεων θα δημοσιευθεί στο άμεσο μέλλον από μέλη της ομάδας εργασίας. Στο πλαίσιο της έρευνας αυτής εντάσσεται και το συγκριτικό υλικό με το οποίο εφοδιάστηκε η βάση και το οποίο συνίσταται αφενός σε ιστορικές βιβλιοδεσίες που φυλάσσονται σήμερα σε συλλογές ανά τον κόσμο και αφετέρου σε αντικείμενα μικροτεχνίας, όπως οι λειψανοθήκες, η διακόσμηση των οποίων παρουσιάζει ενδιαφέρουσες ομοιότητες ή αντιστοιχίες με εκείνη των σταχώσεων.

Για τις ανάγκες του προγράμματος εκπονήθηκαν δύο εκτεταμένες προκαταρκτικές έρευνες που αφορούν: 1) στην υπάρχουσα κατάσταση της έρευνας στον χώρο της βιβλιοδεσίας και 2) στην έρευνα της αγοράς αναφορικά με τη βιβλιοδεσία. Αν ο στόχος της πρώτης είναι εύληπτος στο ακαδημαϊκό κοινό, καθώς προφανής της στόχος ήταν η αποτίμηση της πορείας της μελέτης της ελληνικής βιβλιοδεσίας αλλά και η βιβλιογραφική διερεύνηση της χρήσης του όρου, η δεύτερη έρευνα ίσως χρήζει μίας σύντομης επεξήγησης. Πρόκειται για μια προσπάθεια αποτίμησης της γνώσης που κατέχει το ευρύ κοινό γύρω από τη βιβλιοδεσία αλλά και της διάθεσής του να απορροφήσει αντικείμενα αυτής της τέχνης στην περίπτωση που διατίθενται από πωλητήρια μουσείων. Το δεύτερο σκέλος αντιστοιχεί στο μέρος του προγράμματος που φιλοδοξεί να συνδέσει την έρευνα αυτού του ιδιαίτερου αντικειμένου με την παραγωγή. Με τον τρόπο αυτό, επιτυγχάνεται ταυτόχρονα και η δημοσιοποίηση της γνώσης που σε διαφορετική περίπτωση θα παρέμενε κτήμα των λίγων ειδικών. Εάν ισχύει η φράση ότι η αισθητική είναι ηθική, η διάδοση της υψηλής αισθητικής των βυζαντινών και μεταβυζαντινών χειρογράφων, των βυζαντινών και μεταβυζαντινών βιβλιοδεσιών, μέσω της παραγωγής σύγχρονων αντιγράφων ή αντικειμένων εμπνευσμένων από τα κειμήλια της τέχνης γίνεται πράγματι φορέας αισθητικής και ηθικής. Το μέρος αυτό είναι το τελευταίο του συγκεκριμένου προγράμματος και υλοποιήθηκε από τις «Εκδόσεις του Φοίνικα» και το «Εργαστήριο Βιβλιοδεσιών Μπάμπη Λέγγα». Για την αναπαραγωγή συγκεκριμένων χαρακτηριστικών βυζαντινών και μεταβυζαντινών βιβλιοδεσιών δημιουργήθηκε ένας «θησαυρός», όπου μεμονωμένα στοιχεία μελετήθηκαν και στη συνέχεια απομονώθηκαν και αποτυπώθηκαν προκειμένου εργαστήρια βιβλιοδεσίας αλλά και παραδοσιακά εργαστήρια αργυροχρυσοχοΐας να μπορέσουν να τα αντιγράψουν δημιουργικά για να χρησιμοποιηθούν εν τέλει σε σύγχρονες βιβλιοδεσίες.

Η σύσταση των ομάδων εργασίας, από πλευράς ποικιλομορφίας ειδικοτήτων, αντανακλά ένα από τα ζητούμενα της μελέτης της βιβλιοδεσίας στα οποία αναφερθήκαμε παραπάνω. Για την ομάδα ορολογίας και την οργάνωση και επεξεργασία των βάσεων δεδομένων βιβλιογραφίας και βιβλιοδεσίας εργάστηκαν οι ιστορικοί τέχνης: Αναστασία Λαζαρίδου, Ευγενία Δρακοπούλου, Πόλυ Μουγκογιάννη και Νίκος Μελβάνι • οι ιστορικοί βιβλιοδεσίας, βιβλιοδέτες και συντηρητές βιβλίων: Μπάμπης Λέγγας, Ζωίτσα Γκιννή, Γιάννης Μπαλής, Άρτεμις Καμπουράκη, Αγγελική Στασινού, Γιάννης Σκορδύλης και οι φιλόλογοι-ιστορικοί: Γιώργος Καλόφωνος, Ζήσης Μελισσάκης και Νίκη Τσιρώνη. Το έργο αξιολογήθηκε από τους εξέχοντες επιστήμονες του χώρου: Paolo Odorico (καθηγητή βυζαντινής φιλολογίας EHESS, Παρίσι), Αγαμέμνονα Τσελίκα (παλαιογράφο και προϊστάμενο του Ιστορικού και Παλαιογραφικού Αρχείου του ΜΙΕΤ), Κωνσταντίνο Χούλη (επίκουρο καθηγητή του τμήματος Συντήρησης Αρχαιοτήτων και Έργων Τέχνης, Τ . Ε. Ι. Αθήνας) και Κρίτωνα Χρυσοχοΐδη (διευθυντή ερευνών ΙΒΕ / ΕΙΕ) ».
Νίκη Τσιρώνη, Μπάμπης Λέγγας, Αναστασία Λαζαρίδου

Απόσπασμα
από το Εισαγωγικό σημείωμα στον Βιβλιοαμφιάστη 3

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ

Σύγχρονες Εφαρμογές Βυζαντινής και Μεταβυζαντινής Βιβλιοδεσίας.
(ΣΕΒΥ)

Το Ινστιτούτο Βυζαντινών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, το Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο, οι Εκδόσεις του Φοίνικα και η Ελληνική Εταιρεία Βιβλιοδεσίας, με ανάδοχο την εταιρεία ΣΑΛΦΩ, ανακοινώνουν τη συμμετοχή τους στο ερευνητικό πρόγραμμα με τίτλο «Σύγχρονες Εφαρμογές Βυζαντινής και Μεταβυζαντινής Βιβλιοδεσίας» που υλοποιείται στο πλαίσιο του Γ ΚΠΣ - ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΑΤΤΙΚΗΣ 2000-2006, ΜΕΤΡΟ 1.2, ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΚΟΙΝΟΠΡΑΞΙΕΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΣΕ ΤΟΜΕΙΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ».

Το πρόγραμμα έχει ως αντικείμενο τη μελέτη βυζαντινών και μεταβυζαντινών σταχώσεων με τελικό παραδοτέο αντίγραφα βυζαντινών και μεταβυζαντινών βιβλιοδεσιών της συλλογής χειρογράφων και εντύπων του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου, καθώς και καλλιτεχνικές δημιουργίες εμπνευσμένες από την εν λόγω συλλογή. Για τις ανάγκες του προγράμματος οι συνεργαζόμενοι φορείς διαμορφώνουν βάση δεδομένων όπου συγκεντρώνονται οι βιβλιοδεσίες του Βυζαντινού Μουσείου, καθώς και απεικονίσεις σταχώσεων από τη βυζαντινή και μεταβυζαντινή περίοδο με στόχο τον εντοπισμό και την αναπαραγωγή χαρακτηριστικών της βυζαντινής και μεταβυζαντινής βιβλιοδεσίας.

2006

2009-09-09T05:15:00.000-07:00

Παρουσίαση των πρόσφατων εκδόσεων
της Ελληνικής Εταιρείας Βιβλιοδεσίας
στο βιβλιοπωλείο ΙΑΝΟΣ (Σταδίου 24)
την Παρασκευή 4 Δεκεμβρίου 2009

Κώστας Ν. Κωνσταντινίδης

ΠΡΑΚΤΙΚΑ ΤΟΥ ς΄ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΣΥΜΠΟΣΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΠΑΛΑΙΟΓΡΑΦΙΑΣ

Κυρίες καὶ Κύριοι,

ΑΙΣΘΑΝΟΜΑΙ ΙΔΙΑΙΤΕΡΗ ΤΙΜΗ ποὺ μοῦ δίνεται ἡ εὐκαιρία νὰ παρουσιάσω ἀπόψε στοὺς φίλους καὶ μελετητὲς τῆς ἑλληνικῆς παλαιογραφίας καὶ κωδικολογίας, καθὼς καὶ στοὺς ἐραστὲς τῶν παλαιῶν χειρογράφων καὶ τὸ ἀθηναϊκὸ κοινὸ τὸ τρίτομο λαμπρὸ ἔργο τῶν Πρακτικῶν τοῦ ς΄ Διεθνοῦς Συμποσίου Ἑλληνικῆς Πλαιογραφίας, τὸ ὁποῖο συνεκλήθη στὴν Δράμα, ἀπὸ τὶς 21 ἕως τὶς 27 Σεπτεμβρίου τοῦ 2003, ἀπὸ τὸ μέλος τῆς Διεθνοῦς Ἐπιτροπῆς Ἑλληνικῆς Παλαιογραφίας καθηγητὴ κ. Βασίλη Ἄτσαλο.

Προτοῦ προχωρήσω στὴν παρουσίαση τοῦ μοναδικοῦ καὶ ἄρτια ἐκδεδομένου αὐτοῦ ἔργου ἐπιτρέψατέ μου μία σύντομη περιήγηση στὴν ἐξέλιξη τῆς ἐπιστήμης τῆς Ἑλληνικῆς Παλαιογραφίας. Πρὶν ἀπὸ 300 τόσα χρόνια, τὸν Αὔγουστο τοῦ 1703, ὁ Βενεδικτῖνος μοναχὸς Bernardus de Montfaucon (1655-1741) παρέδιδε στὸ τυπογραφεῖο στὸ Παρίσι τὸ πρωτοπόρο καὶ χρήσιμο ἕως τὶς μέρες μας ἔργο του: Palaeographia Graeca, γιὰ νὰ κυκλοφορήσει πέντε χρόνια ἀργότερα, τὸ 1708, καὶ νὰ καθιερώσει ἔκτοτε τὸν εἰδικὸ κλάδο τῆς ἑλληνικῆς παλαιογραφίας καὶ κωδικολογίας. Στὸ μοναδικὸ αὐτὸ ἔργο ὁ σοφὸς πατρολόγος, ποὺ ἀνάλωσε μεγάλο μέρος τῆς ζωῆς του στὴ μελέτη τῶν ἑλληνικῶν χειρόγραφων τῆς Βασιλικῆς βιβλιοθήκης τῆς Γαλλίας, καθώς καὶ τῶν μεγάλων συλλογῶν τῶν ὑπουργῶν τοῦ Λουδοβίκου ΙΔ΄ Jean-Batiste Colbert καὶ Pierre Séguier, ἀλλὰ καὶ τῶν ἰταλικῶν συλλογῶν, παρουσίασε μὲ μοναδικὴ ὀξύνοια τὴν ἐξέλιξη τῆς ἑλληνικῆς γραφῆς, τὴν μεγαλογράμματη καὶ μικρογράμματη γραφή, τοὺς γραφεῖς καὶ πλῆθος κολοφώνων ἀπὸ τὸν 4ο μέχρι τὸν 16ο αἰῶνα, περιέλαβε καὶ ἑρμήνευσε τὶς κρυπτογραφίες τῶν βιβλιογραφικῶν σημειωμάτων, ἑτοίμασε μάλιστα ‒δύο αἰῶνες πρὶν ἀπὸ τοὺς Vogel-Gardthausen‒ἕνα μακρὺ ἀλφαβητικὸ κατάλογο τῶν Ἑλλήνων κωδικογράφων, ἐξήτασε ἀκόμη τὰ ὑλικὰ γραφῆς, ἀνεφέρθη στὰ παλίμψηστα, καὶ μᾶς ἔδωσε καλλιτεχνικὰ πανομοιότυπα πολλῶν φύλλων τῶν χειρογράφων. Παρόλο ποὺ ὁ πρωτοπόρος αὐτὸς μελετητὴς τῶν ἑλληνικῶν χειρογράφων περιστοιχιζόταν ἀπὸ ὁμάδα φοιτητῶν καὶ συνεργατῶν δὲν φαίνεται νὰ εἶχε ἄμεσους διαδόχους. Ἔτσι, ὅταν ἡ μεγάλη συλλογὴ χειρογράφων τοῦ Colbert, ποὺ περιελάμβανε καὶ πολλὰ ἑλληνικά, περιῆλθε στὴ Βασιλικὴ Βιβλιοθήκη τὸ 1732, παρέμεινε μὲ τὶς ἐπικολλημένες στοὺς κώδικες συνοπτικὲς χειρόγραφες περιγραφὲς μέχρι τὸ τέλος τοῦ 19ου αἰῶνα. Τότε ὁ μέγας Γάλλος παλαιογράφος καὶ Διευθυντὴς τῆς Ἐθνικῆς Βιβλιοθήκης, Henry Omont, περιέγραψε σὲ 4 τόμους ὅλα τὰ ἑλληνικὰ χειρόγραφα ποὺ εἶχαν περιέλθει μέχρι τὶς μέρες του στὴν Ἐθνικὴ Βιβλιοθήκη τῆς Γαλλίας.

Παρότι καὶ σὲ ἄλλες εὐρωπαϊκὲς χῶρες ἐμφανίστηκαν σποραδικὰ διαπρεπεῖς μελετητὲς τῶν ἑλληνικῶν χειρογράφων, ὅπως οἱ Zanetti καὶ Bongiovanni τῆς Μαρκιανῆς Βιβλιοθήκης (1740), Α. Bandini τῶν χειρογράφων τῆς Φλωρεντίας (1764-1770), ὁ Lambecius τῆς αὐτοκρατορικῆς συλλογῆς τῆς Βιέννης (1766-1784), ὁ Hardt τῶν κώδικων τοῦ Μονάχου (1800-1812), ὁ Coxe τῶν συλλογῶν τῆς Ὀξφόρδης (1852 κ. ἑ.), ἔπρεπε νὰ ἀναμένουμε τὸ τέλος τοῦ 19ου αἰῶνος γιὰ νὰ ἔχουμε μία συστηματικότερη μελέτη τῶν ἑλληνικῶν χειρογράφων.

Τότε κατετάχθησαν στὴν πρώτη γραμμὴ τῆς μελέτης καὶ σπουδαῖοι Ἕλληνες μελετητές, ὅπως ὁ Σπυρίδων Λάμπρος, ὁ ὁποῖος ἑτοίμασε τὸν μοναδικὸ Κατάλογο τῶν ἑλληνικῶν χειρογράφων τῶν ἁγιορειτικῶν συλλογῶν (1895-1900), ὁ Ἀθανάσιος Παπαδόπουλος-Κεραμεύς, ὁ ὁποῖος ἐδημοσίευσε σὲ πέντε τόμους τὸν Κατάλογο τῶν ἑλληνικῶν κωδίκων τῶν Ἱεροσολυμιτικῶν συλλογῶν καὶ τοῦ Μετοχίου τοῦ Παναγίου Τάφου στὴν Κωνσταντινούπολη (1891-1915). Ὁ Ἰωάννης Σακελλίων, ποὺ ἐδημοσίευσε τοὺς Καταλόγους τῶν κωδίκων τῆς μονῆς Ἰωάννου Θεολόγου τῆς Πάτμου (1890) καὶ τῆς Ἐθνικῆς Βιβλιοθήκης τῆς Ἑλλάδος (1892) καὶ λίγα χρόνια ἀργότερα ὁ Νῖκος Βέης, ὁ ὁποῖος ἑτοίμασε τοὺς Καταλόγους τῶν μονῶν τῶν Μετεώρων, οἱ ὁποῖοι ὅμως ἐπρόκειτο νὰ δημοσιευτοῦν μετὰ τὸν θάνατό του καὶ νὰ ὁλοκληρωθοῦν ἀπὸ τοὺς Λέανδρο Βρανούση καὶ Δημήτριο Σοφιανό.

Ἡ ἑλληνικὴ παλαιογραφία καὶ κωδικολογία ἀνέδειξε κατὰ τὸν 20ο αἰῶνα λαμπροὺς μελετητὲς τόσο στὸν εὐρωπαϊκὸ χῶρο, ὅπως οἱ Mercati, Devreesse καὶ Canart (Βατικανό), οἱ Martini-Bassi (Μιλάνο), ὁ Mioni (Βενετία), ὁ Hunger (Βιέννη) καὶ ὁ Astruc στὸ Παρίσι. Στὸν ἑλληνικὸ χῶρο διεκρίθησαν οἱ Λίνος Πολίτης, Ἀθανάσιος Κομίνης, καὶ πιὸ πρόσφατα ὁ Δημήτριος Σοφιανὸς καὶ πολλοὶ ἄλλοι νεώτεροι καὶ ἐν ἐνεργεία ἐρευνητές.

Ἡ μεταπολεμικὴ ἀκμὴ στὴ μελέτη τῶν ἑλληνικῶν χειρογράφων ὁδήγησε σὲ μεγάλο ἀριθμὸ ἐξειδικευμένων ἐργασιῶν καὶ ἀναπόφευκτα στὴν σπουδὴ τῆς χειρόγραφης παράδοσης καὶ ἔκδοσης τῶν κειμένων καὶ στὴν ἀκμὴ τῆς ἐπιστήμης τῆς φιλολογίας. Οἱ φωτογραφίες καὶ στὴ συνέχεια οἱ μικροταινίες τῶν χειρογράφων ἦλθαν στὴν καθημερινότητα τῶν ἐρευνητῶν καὶ ἐπινοήθηκαν μηχανήματα ἀνάγνωσης, προβολῆς καὶ ἐκτύπωσης τῶν κωδίκων, ποὺ καμιὰ φορὰ προέρχονταν ἀπὸ ἀπομακρυσμένες καὶ δυσπρόσιτες συλλογές.

Τὰ πράγματα εἶχαν ὡριμάσει γιὰ τὴν σύγκληση τοῦ πρώτου Διεθνοῦς Συνεδρίου γιὰ τὴν Ἑλληνικὴ Παλαιογραφία. Φυσικὸς χῶρος τὸ Παρίσι, μὲ τὸ βαρὺ φορτίο τοῦ Montfaucon, ποὺ διέθετε ὡστόσο καὶ τὴ μεγάλη συλλογὴ ἑλληνικῶν κωδίκων τῆς Bibliothèque Nationale∙ πρῶτος οἰκοδεσπότης ὁ διαπρεπὴς φιλόλογος καὶ μελετητὴς τῆς γραφῆς, τῶν ὑλικῶν γραφῆς, τῶν βιβλιογραφικῶν ἐργαστηρίων καὶ τῶν σταχώσεων Jean Irigoin. Τὸ μεγάλο αὐτὸ ἐπιστημονικὸ γεγονός, τὰ Πρακτικὰ τοῦ ὁποίου καὶ ἐξετυπώθησαν ἀπὸ τὸ C.N.R.S. τὸ 1977, ἄνοιξε νέους δρόμους στὴν μελέτη τῆς Ἑλληνικῆς Παλαιογραφίας. Παλαιότεροι ἀλλὰ καὶ νέοι μελετητὲς τῶν ἑλληνικῶν χειρογράφων ρίφθηκαν μὲ ζῆλο στὴν ἔρευνα καὶ τὴν ἀξιοποιήση τῆς νέας τεχνολογίας. Ἐξαγγέλθηκαν νέα ἐρευνητικὰ προγράμματα, ὅπως ἡ μελέτη τῶν κωδικογράφων, ποὺ υἱοθετήθηκε ἀπὸ τὴν Αὐστριακὴ Ἀκαδημία Ἐπιστημῶν, ἐμφανίστηκαν νέα Περιοδικά, τὰ ὁποῖα συμπλήρωναν τὸ σπουδαῖο μεταπολεμικὸ Scriptorium, ὅπως τὸ Scrittura e Civiltà, τὸ Codices Manuscripti, ἡ Revue d’Histoire des Textes καὶ πρόσφατα ὁ Βιβλιοαμφιάστης.

Τὰ Συνέδρια θεσμοθετήθηκαν καὶ τὸ 1988 ἱδρύθηκε ἡ Διεθνὴς Ἐπιτροπὴ Ἑλληνικῆς Παλαιογραφίας. Οἱ μελετητὲς τῆς ἑλληνικῆς παλαιογραφίας συναντήθηκαν στὸ Βερολῖνο καὶ τὴν Wolfenbüttel τὸ 1983, στὸ Erice τὸ 1988, στὴν Ὀξφόρδη τὸ 1993, στὴν Cremona τὸ 1998, στὴ Δράμα τὸ 2003 καὶ στὴ Μαδρίτη τὸ 2008. Μὲ ἐξαίρεση τὴν Ὀξφόρδη καὶ τὴν πρόσφατη συνάντηση τῆς Μαδρίτης, τὰ Πρακτικὰ τῶν ὑπολοίπων Συμποσίων ἔχουν ἐκδοθεῖ, ἐμπλουτίζοντας μὲ τὸ πλούσιο ὑλικό τους τὶς γνώσεις μας στὴν παλαιογραφία, κωδικολογία καὶ διπλωματική, καὶ τὴν ἐμβάθυνσή μας σὲ θέματα ὁρολογίας, γραφῶν καὶ ὑλικῶν γραφῆς, βιβλιογραφικῶν ἐργαστηρίων καὶ σταχώσεων. Πολὺ ἐντυπωσιακὴ εἶναι ἡ εἰσαγωγὴ τῆς σύγχρονης τεχνολογίας γιὰ τὴ μελέτη τῶν παλιμψήστων κωδίκων, ὅπως συμβαίνει μὲ τὸ περίφημο παλίμψηστο τοῦ Ἀρχιμήδη, τὸ ὁποῖο προήρχετο ἀπὸ τὴν συλλογὴ τοῦ Παναγίου Τάφου Κωνσταντινουπόλεως καὶ ἐπωλήθη σὲ ἀστρονομικὴ τιμὴ πρὶν ἀπὸ δέκα περίπου χρόνια σὲ ἀνώνυμο ἰδιώτη στὶς Η.Π.Α. Ὁ κώδικας μελετᾶται σήμερα ἀπὸ διεθνεῖς ὁμάδες εἰδικῶν ἐρευνητῶν καὶ φιλολόγων καὶ τὰ ἄγνωστα κείμενα τοῦ Ἀρχιμήδη καὶ τοῦ Ὑπερείδη ποὺ ἀπεκαλύφθησαν ἑτοιμάζονται γιὰ κριτικὴ ἔκδοση.

Μὲ ὅλη αὐτὴ τὴν προϊστορία καὶ τὴν παράδοση ποὺ δημιουργήθηκε προσῆλθαν οἱ σημαντικότεροι μελετητὲς τῆς ἑλληνικῆς παλαιογραφίας καὶ κωδικολογίας στὴν φιλόξενη πόλη τῆς Δράμας, ἡ ὁποία μπορεῖ νὰ μὴν φημίζεται γιὰ τὴν διαφύλαξη πολύτιμων ἑλληνικῶν χειρογράφων ἢ ἀρχείων, φέρει, ὅμως, τὴν εὐαίσθητη φόρτιση τῆς γειτνίασης μὲ τὶς λεηλατημένες ἀπὸ τοὺς Βουλγάρους τὸ 1917 μεγάλες συλλογὲς χειρογράφων τῆς Παναγίας Ἀχειροποιήτου τοῦ Παγγαίου τῆς ἐπονομαζόμενης Κοσινίτσης ἢ Εἰκοσιφοινίσσης καὶ τοῦ Τιμίου Προδρόμου Σερρῶν. Σὲ συνεννόηση μὲ τὴν ὀργανωτικὴ ἐπιτροπὴ ἡ δραστήρια ὁμάδα τῆς Ἑλληνικῆς Ἑταιρείας Βιβλιοδεσίας ἑτοίμασε μία σπουδαία παράλληλη Ἔκθεση μὲ τὸν τίτλο: «Μορφὲς τοῦ ἀρχαίου καὶ βυζαντινοῦ βιβλίου. Βυζαντινὴ καὶ μεταβυζαντινὴ βιβλιοδεσία».

Οἱ ἐργασίες τοῦ Συμποσίου διεξήχθησαν μὲ προσθῆκες νέων παρὰ ἀπουσίες ὁμιλητῶν καὶ μὲ τὴν ἐγκάρδια καὶ γενναιόδωρη ὑποδοχὴ τοῦ Δήμου Δράμας, ποὺ χορήγησε ἀκόμη καὶ ὑποτροφίες σὲ μεταπτυχιακοὺς φοιτητὲς γιὰ τὴν παρακολούθησή του. Οἱ Σύνεδροι ποὺ συμποσοῦνταν σὲ 135 ἐπισκέφθηκαν τὶς μονὲς τῆς Ἀχειροποιήτου καὶ τοῦ Προδρόμου, ὅπου καὶ ἀναδείχθηκε ὁ πλοῦτος σὲ χειρόγραφα τῶν μονῶν πρὶν ἀπὸ τὴν ἁρπαγή τους στὴ διάρκεια τοῦ Α΄ Παγκοσμίου πολέμου. Παρουσιάστηκαν συνολικὰ περὶ τὶς ἑβδομήντα ἀνακοινώσεις καὶ ἔγιναν γόνιμες συζητήσεις γιὰ μία ποικιλία θεμάτων. Ὅλοι ἀναμέναμε πλέον τὰ Πρακτικὰ τοῦ σπουδαίου αὐτοῦ Συμποσίου, ποὺ εἶναι πάντοτε ἔργο δύσκολο, πολυδάπανο καὶ κοπιῶδες. Θεοῦ διδόντος τὸ πᾶν ὁλοκλήρωται τὸ 2008, κατὰ τὴν 300ὴ ἐπέτειο τῆς ἔκδοσης τῆς Palaeographia Graeca τοῦ Montfaucon, πρωτίστως λόγω τῆς ἐπιμονῆς καὶ τοῦ μόχθου τοῦ Καθηγητῆ Βασίλη Ἄτσαλου καὶ τῆς Νίκης Τσιρώνη, οἱ ὁποῖοι ἐπιμελήθηκαν ἐπιστημονικὰ τὴν ἔκδοση, καθὼς καὶ τοῦ Προέδρου τῆς Ἑλληνικῆς Ἐταιρείας Βιβλιοδεσίας, κ. Μπάμπη Λέγγα, ποὺ κατέθεσε ὅλο του τὸ μεράκι γιὰ τὴν ἄρτια τυπογραφικὴ ἐμφάνιση τοῦ ἔργου. Δὲν θὰ κρατούσαμε ὅμως σήμερα στὰ χέρια μας τὸ πολύτιμο αὐτὸ τρίτομο ἔργο ἂν δὲν ὑπῆρχε ἡ γενναιόδωρη χορηγία τοῦ Ἱδρύματος τῆς Βουλῆς τῶν Ἑλλήνων, τοῦ Ὑπουργείου Μακεδονίας‒ Θράκης καὶ τοῦ Δήμου Δράμας. Τὴν μέγιστη βεβαίως δαπάνη καὶ τὴ φροντίδα γιὰ τὴν ἔκδοση ἐπωμίστηκε ἡ Ἑλληνικὴ Ἑταιρεία Βιβλιοδεσίας παρὰ τοὺς περιορισμένους πόρους ποὺ διαθέτει.

Θὰ προχωρήσουμε τώρα στὴν παρουσίαση τῶν θεματικῶν ποὺ περιλαμβάνονται στοὺς δύο τόμους τῶν ἐκδεδομένων ἀνακοινώσεων, συνολικῆς ἐκτάσεως 912 σελίδων, καὶ τοῦ τρίτου τόμου τῶν πινάκων (σσ. 915-1362). Στἀ Πρακτικὰ περιλαμβάνονται σαράντα πέντε ἐργασίες, καθὼς καὶ ἡ Εἰσαγωγικὴ ὁμιλία τοῦ τότε Προέδρου τῆς Διεθνοῦς Ἐπιτροπῆς Παλαιογραφίας, Monsignor Paul Canart, καὶ ἡ παρουσίαση τῶν Συμπερασμάτων τοῦ Συμποσίου ἀπὸ τὸν Καθηγητὴ Philippe Hoffmann, ὁ ὁποῖος θεωρεῖ τὸ Συμπόσιο ὡς ἀπαρχὴ τῆς μελέτης τῶν ἑλληνικῶν χειρογράφων στὸν 21ο αὶῶνα. Μεγάλη ὑπῆρξε ἡ συμμετοχὴ εἰδικῶν ἀπὸ πολλὲς χῶρες, οἱ ὁποῖοι κατέθεσαν τὶς ἐργασίες τους σὲ ἑπτὰ εὐρωπαϊκὲς γλῶσσες, ἤτοι 16 ἀνακοινώσεις στὰ Ἑλληνικά, 14 στὰ Ἰταλικά, 9 στὰ Γαλλικά, 5 στὰ Γερμανικά, 2 στὰ Ἀγγλικὰ καὶ μία στὰ Ἱσπανικά.

Σὲ σχέση μὲ τὸ Πρόγραμμα τῆς Δράμας ἔγιναν μικρὲς προσαρμογὲς στὴν ἐκτύπωση τῶν Πρακτικῶν, ἀφοῦ, ὅπως συμβαίνει σχεδὸν πάντοτε, ἕνας μικρὸς ἀριθμὸς ἀνακοινώσεων εἴτε δημοσιεύτηκαν ἀλλοῦ εἴτε δὲν κατετέθησαν ἔγκαιρα γιὰ δημοσίευση. Τὰ Πρακτικὰ ἐκτείνονται σὲ ὅλες τὶς πτυχὲς τῆς ἑλληνικῆς παλαιογραφίας καὶ κωδικολογίας καὶ περιλαμβάνουν δεκατέσσερεις θεματικὲς ἑνότητες.

Ἡ πρώτη ἑνότητα φέρει τὸν τίτλο: «Ἐφαρμογὴ Νέων Τεχνολογιῶν στὴ Μελέτη καὶ τὴν Ἔρευνα τῆς Ἑλληνικῆς Παλαιογραφίας καὶ Κωδικολογίας», καὶ περιλαμβάνει τὰ πορίσματα μιᾶς ἐρευνητικῆς ὁμάδος τεσσάρων ἐρευνητῶν ἀπὸ τὸ τμῆμα Φυσικῆς τοῦ Πανεπιστημίου τῆς Μεσσίνας καὶ ἀπὸ τὴν Bibliotheca Regionale di Messina, οἱ ὁποῖοι μὲ τὴν ἀξιοποίηση νέας τεχνολογίας μελετοῦν τὶς μικρογραφίες ἀριθμοῦ ἑλληνικῶν εἰκονογραφημένων χειρογράφων τῆς Βιβλιοθήκης τῆς Μεσσίνας. (βλ. καὶ τόμ. Γ΄, σσ. 918-921 (figs. 1-8). Δυστυχῶς στὸ τμῆμα αὐτὸ δὲν κατετέθησαν οἱ σημαντικὲς ἀνακοινώσεις ποὺ ἔγιναν στὴ Δράμα μὲ τὸν γενικὸ τίτλο: «Νέες προοπτικὲς στὴν ἔρευνα τῶν παλιμψήστων», μὲ τὴν σύμπραξη εὐρωπαϊκῆς ὁμάδας ἐρευνητῶν, οἱ ὁποῖες καὶ θὰ ἀποτύπωναν τὸ σημεῖο τῆς ἔρευνας τὸ 2003, ἀφοῦ στὸν χῶρο αὐτὸ ἡ τεχνολογία βελτιώνεται διαρκῶς καὶ ἀναμένονται θεαματικὰ ἀποτελέσματα. Μπήκαμε ἤδη σὲ μία νέα φάση καὶ τὸν ἑπόμενο Ἰούλιο συγκαλεῖται στὸ Μόναχο τὸ Β΄ Συνέδριο Παλαιογραφίας καὶ Κωδικολογίας στὴν Ψηφιακή ἐποχή.

Ἡ δεύτερη ἑνότητα φέρει τὸν τίτλο: «Ἑλληνικὴ Μικρογράμματη Γραφή» καὶ περιλαμβάνει τρεῖς ἀνακοινώσεις. Ἡ πρώτη ἐξετάζει τὸ σύμπλεγμα γραμμάτων ἔψιλον-ρό, γνωστὸ ὡς ‘ἄσσος πίκα’ σὲ ἑλληνικοὺς καὶ λατινικοὺς παπύρους τοῦ 10ου-11ου αἰῶνος (βλ. καὶ τόμ. Γ΄, σσ. 926-930, πίν. I-IV). Ἡ δεύτερη ἀναφέρεται στὴν ἀνεπίσημη μικρογράμματη γραφὴ τοῦ 10ου αἰῶνος, ἡ ὁποία ἐντοπίζεται σὲ ἀριθμὀ κωδίκων καὶ δὲν ἐντάσσεται στὶς γνωστὲς τυποποιημένες ἢ καλλιγραφημένες γραφὲς τῆς περιόδου αὐτῆς (βλ. καὶ τόμ. Γ΄, σσ. 932-947, πίν. I-XVI). Ἡ ἐκτενὴς τρίτη ἀνακοίνωση ἀναφέρεται στη «γραφὴ τῶν Ὁδηγῶν» καὶ τὶς ἐπιδράσεις της στὶς κωνσταντινουπολίτικες γραφὲς τοῦ 14ου αἰῶνος (βλ. καὶ τόμ. Γ΄, σσ. 950-977, πίν. 1-28). Πρόκειται γιὰ τὸν τύπο γραφῆς ποὺ πρῶτος ἐμελέτησε, ἀνέδειξε καὶ ὀνομάτισε ὁ Λίνος Πολίτης τὸ 1958.

Ἡ τρίτη ἑνότητα φέρει τὸν τίτλο: «Κέντρα Ἀντιγραφῆς στὴν Κωνσταντινούπολη» καὶ περιλαμβάνει πέντε ἀνακοινώσεις. Ἡ πρώτη ἀναφέρεται στὸν αὐτοκράτορα Ἰωάννη Καντακουζηνὸ ὡς χορηγὸ πολυτελῶν εἰκονογραφημένων χειρογράφων, τὰ πλεῖστα τῶν ὁποίων ἀπεχαρίσθησαν στὴ μονὴ Βατοπεδίου τοῦ Ἁγίου Ὄρους (βλ. καὶ τόμ. Γ΄, σσ. 982-1005, πίν. 1-25). Ἡ δεύτερη ἀνακοίνωση ἔχει ὡς θέμα τοὺς γραφεῖς καὶ τοὺς ζωγράφους πολυτελῶν κωδίκων στὴν Κωνσταντινούπολη κατὰ τὴν ἐποχὴ τῶν Παλαιολόγων καὶ μάλιστα τὸ πρῶτο μισὸ τοῦ 14ου αἰῶνος (βλ. καὶ τόμ. Γ΄, σσ. 1008-1039, figs. 1-46). Ἡ τρίτη ἀναφέρεται στὴ βιβλιογραφικὴ δραστηριότητα τοῦ Γεωργίου Βαϊοφόρου καὶ τῶν συγχρόνων του Στεφάνου Μηδείας, Γεωργίου Χρυσοκόκκη καὶ Λέοντος Ἀτράπη, οἱ ὁποῖοι δροῦν στὴν Κωνσταντινούπολη κατὰ τὸ πρῶτο μισὸ τοῦ 15ου αἰῶνος καὶ ἀντιγράφουν κοσμικὰ κυρίως χειρόγραφα, ἀκόμη καὶ γιὰ τὸν Φραγκίσκο Φίλελφο κατὰ τὴν περίοδο παραμονῆς του στὴν βυζαντινὴ πρωτεύουσα στὴ δεκαετία τοῦ 1420 (βλ. καὶ τόμ. Γ΄, σσ. 1042-1048, πίν. 1-9). Ἡ τέταρτη ἐξετάζει τὴ γραφὴ καὶ τὴν βιβλιοθήκη τοῦ λογίου Νικηφόρου Γρηγορᾶ, πρωτίστως μέσα ἀπὸ σωζόμενα κοσμικὰ χειρόγραφα τῶν ἰταλικῶν συλλογῶν καὶ ἐκείνων τῆς Βατικανῆς βιβλιοθήκης (βλ. καὶ τόμ. Γ΄, σσ. 1050-1059, πίν. 1-10). Ἡ τελευταία ἀνακοίνωση τῆς θεματικῆς ἀναφέρεται στὴν τυπολογία, τὴ δομὴ καὶ τὰ χαρακτηριστικὰ τῶν αὐτογράφων κωδίκων τοῦ Μαξίμου Πλανούδη σὲ σχέση μὲ τὸν κώδικα Vatic. gr. 191, ποὺ περιέχει τὴν Γεωγραφία τοῦ Πτολεμαίου καὶ τὸ πρῶτο βιβλίο τῆς Ἀριθμητικῆς τοῦ Διοφάντου.

Ἡ τέταρτη θεματικὴ φέρει τὸν τίτλο: «Ἀνάγνωση στὸ Βυζάντιο-Πρακτικὲς ἀνάγνωσης» καὶ περιλαμβάνει δύο ἀνακοινώσεις. Ἡ πρώτη ἀναφέρεται στὶς κατηγορίες συγγραφέων καὶ ἐξετάζεται ἡ ἐγγραμματωσύνη τους στὸ Βυζάντιο. Ἡ δεύτερη ἐξετάζει τὸ ἐνδιαφέρον πρόβλημα τῆς στίξεως στὰ χειρόγραφα ποὺ ἀντιμετωπίζουν οἱ ἐκδότες τῶν βυζαντινῶν κειμένων.

Ἡ πέμπτη ἑνότητα τιτλοφορεῖται: «Χειρόγραφα τῆς Μεταβυζαντινῆς Ἐποχῆς» καὶ περιλαμβάνει τρεῖς ἀνακοινώσεις. Ἡ πρώτη ἀναφέρεται στὴν συνέχιση παραγωγῆς ἑλληνικῶν χειρογράφων μετὰ τὴν ἐφεύρεση τῆς τυπογραφίας. Ἡ δεύτερη ἐξετάζει τοὺς κωδικογράφους καὶ τοὺς σταχωτὲς τῆς μονῆς Προδρόμου τῆς Σωζοπόλεως ἀπὸ τὸ τέλος τοῦ 15ου μέχρι τὶς ἀρχὲς τοῦ 17ου αἰῶνος, ποὺ σήμερα σώζονται στὴ συλλογὴ τῆς Παναγίας τῆς Χάλκης, τὸν ἐπιστημονικὸ κατάλογο τῆς ὁποίας καὶ ἑτοιμάζουν οἱ δύο συγγραφεῖς (βλ. καὶ τόμ. Γ΄, σσ. 1064-1080, πίν. 1-17). Ἡ τελευταία ἀνακοίνωση τῆς ἑνότητας ἀναφέρεται στὰ φιλοσοφικὰ καὶ ἐπιστημονικὰ χειρόγραφα ποὺ ἀντιγράφονται στὴν Ἀνατολὴ τὸν 16ο καὶ 17ο αἰῶνα.

Ἡ ἕκτη ἑνότητα φέρει τὸν τίτλο: «Μεταβυζαντινοὶ Βιβλιογράφοι» καὶ περιλαμβάνει τρεῖς ἀνακοινώσεις. Ἡ πρώτη ἀναφέρεται στὸν Κρῆτα κωδικογράφο Γεώργιο Τριβιζία, γραφέα τοῦ καρδιναλίου Βησσαρίωνος, καὶ τὴν ἐξέλιξη τῆς γραφῆς του (βλ. καὶ τόμ. Γ΄, σσ. 1084-1087, πίν. 1-4). Ἡ δεύτερη στοὺς Ἰταλοὺς κωδικογράφους ἑλληνικῶν κωδίκων Camillo καὶ Francesco Zanetti, τοῦ δευτέρου μισοῦ τοῦ 16ου αἰῶνος (βλ. καὶ τόμ. Γ΄, σσ. 1090-1098, πίν. 1-9). Ἡ τρίτη ἀναφέρεται στὸν γνωστὸ κωδικογράφο καὶ τυπογράφο Ζαχαρία Καλλιέργη καὶ τὴ σχέση του μὲ δύο κώδικες τοῦ Πτολεμαίου (βλ. καὶ τόμ. Γ΄, σσ. 1100-1102, πίν. 1-3).

Ἡ ἕβδομη θεματικὴ ἑνότητα τιτλοφορεῖται: «Βυζαντινὴ καὶ Μεταβυζαντινὴ Στάχωση», περιλαμβάνει ἕξι ἀνακοινώσεις καὶ ἀποτελεῖ ἕνα ἀπὸ τὰ δυνατὰ τμήματα τοῦ Συμποσίου καὶ τῶν Πρακτικῶν, ἀφοῦ στὸν χῶρο αὐτὸ ποὺ παραδοσιακὰ διακρίνονταν Γάλλοι καὶ Ἰταλοὶ ἐρευνητὲς ἐμφανίζονται πλέον ἀθρόοι καὶ oἱ Ἕλληνες. Ἡ πρώτη ἀνακοίνωση ἐξετάζει τύπους ραφῆς τῶν βυζαντινῶν βιβλιοδεσιῶν (βλ. καὶ τόμ. Γ΄, σσ. 1106-1113, πίν. 1-23). Ἡ ἑπόμενη ἐξετάζει ἀριθμὸ κωδίκων οἱ ὁποῖοι βιβλιοδετήθηκαν ἢ σχετίζονται μὲ τὸν βυζαντινὸ αὐτοκράτορα Μανουὴλ Β΄ Παλαιολόγο (βλ. καὶ τόμ. Γ΄, σσ. 1116-1120, πίν. 1-5). Ἡ τρίτη ἀναφέρεται στὸν Ἰγνάτιο, βιβλιοθηκάριο καὶ σταχωτὴ στὸ βιβλιοδετικὸ ἐργαστήριο τῆς μονῆς Διονυσίου τοῦ Ἁγίου Ὄρους τὸν 17ο αἰῶνα (βλ. καὶ τόμ. Γ΄, σσ. 1122-1135, πίν. 1-9). Ἡ ἑπόμενη ἀνακοίνωση ἐξετάζει τὶς ἰδιαιτερότητες τῆς ραφῆς τῆς βιβλιοδεσίας τοῦ κώδικα Genavensis grec 19 (βλ. καὶ τόμ. Γ΄, σσ. 1138-1145, πίν. 1-10). Ἡ πέμπτη ἀναφέρεται στὶς σχέσεις τῶν βυζαντινῶν βιβλιοδεσιῶν μὲ τὶς ἰταλικὲς «alla greca». Τὸ τμῆμα αὐτὸ ὁλοκληρώνεται καὶ μαζὶ καὶ ὁ πρῶτος τόμος τῶν Πρακτικῶν μὲ ἐργασία γιὰ τὴν μετάβαση ἀπὸ τὶς βυζαντινὲς στὶς μεταβυζαντινὲς σταχώσεις καὶ τὶς ἀλλαγὲς ποὺ προκύπτουν (βλ. καὶ τόμ. Γ΄, σσ. 1148-1164, πίν. 1-24).

Ἡ ὄγδοη θεματικὴ ἑνότητα τιτλοφορεῖται: «Βυζαντινὴ καὶ Μεταβυζαντινὴ Διακόσμηση» καὶ περιλαμβάνει τρεῖς ἀνακοινώσεις. Ἡ πρώτη ἔχει ὡς θέμα τὰ ἄγνωστα εἰκονογραφημένα χειρόγραφα τοῦ τύπου blu ποὺ ὑπάρχουν σὲ ρωσικὲς συλλογὲς καὶ χρονολογοῦνται στὸν 10ο καὶ 11ο αἰῶνα (βλ. καὶ τόμ. Γ΄, σσ. 1168-1182, πίν. 1-17). Ἀκολουθεῖ ἀνακοίνωση ποὺ ἀναφέρεται στὰ εἰκονογραφημένα λειτουργικὰ χειρόγραφα τοῦ 16ου-18ου αἰῶνος (βλ. καὶ τόμ. Γ΄, σσ. 1184-1198, πίν. 1-18). Ἡ ἑνότητα ὁλοκληρώνεται μὲ τὴν ἐξέταση τῶν διακοσμημένων χειρογράφων τοῦ ἐπισκόπου πρώην Γάνου καὶ Χώρας Ἰακώβου (βλ. καὶ τόμ. Γ΄, σσ. 1200-1215, πίν. 1-48).
Ἡ ἔνατη θεματικὴ τιτλοφορεῖται: «Μουσικὰ Χειρόγραφα», ἀποτελεῖ βασικὴ καινοτομία τοῦ Συμποσίου καὶ περιλαμβάνει τρεῖς ἑλληνικὲς ἀνακοινώσεις. Ἡ πρώτη ἐπιχειρεῖ μία ὁμαδοποίηση τῶν εἱρμολογικῶν πηγῶν ἀπὸ τὸν 10ο ἕως τὸν 14ο αἰῶνα (βλ. καὶ τόμ. Γ΄, σ. 1220, πίν. 1). Ἡ δεύτερη ἐξετάζει τὴ σημασία τῆς Παπαδικῆς λεγομένης προθεωρίας γιὰ τὴν ἔρευνα τῆς βυζαντινῆς καὶ μεταβυζαντινῆς μουσικῆς (βλ. καὶ τόμ. Γ΄, σσ. 1222-1233, πίν. 1-13). Ἡ τελευταία ἐργασία ἐξετάζει τὰ Μεταβυζαντινὰ χειρόγραφα ψαλτικῆς τέχνης στὶς Βιβλιοθῆκες τῆς Μεγάλης Βρετανίας (βλ. καὶ τόμ. Γ΄, σσ. 1236-1245, πίν. 1-10).

Ἡ δέκατη ἑνότητα τιτλοφορεῖται: «Βιβλιοθῆκες τῆς Βόρειας Ἑλλάδος» καὶ περιέχει τὴν ἀνακοίνωση τοῦ ἀείμνηστου Δημητρίου Σοφιανοῦ, ἡ ὁποία ἀναφέρεται στὶς Βιβλιοθῆκες καὶ τὰ ἀρχεῖα τῶν μονῶν τῶν Μετεώρων καὶ τοῦ Δουσίκου.

Ἡ ἑνδέκατη θεματικὴ ἑνότητα φέρει τὸν τίτλο: «Παλαιογραφία καὶ Φιλολογία» καὶ περιλαμβάνει τρεῖς ἀνακοινώσεις. Ἡ πρώτη ἐξετάζει τὸν κωδικογράφο Ἰωαννίκιο ὡς γραφέα κειμένων τοῦ Γαληνοῦ καὶ τοῦ Ἀριστοτέλους (βλ. καὶ τόμ. Γ΄, σσ. 1250-1256, πίν. 1-22). Ἡ δεύτερη ἀναφέρεται στὶς σχέσεις τοῦ Λεξικοῦ τοῦ Φωτίου μὲ τὸ Λεξικὸ τῆς Σοῦδας. Ἡ δὲ τρίτη ἀναφέρεται στὸν κώδικα τῆς Ὀξφόρδης Barrocianus 50, τοῦ 10ου αἰῶνος, ὁ ὁποῖος περιέχει ποικίλο γραμματικὸ καὶ λεξικογραφικὸ ὑλικὸ γιὰ διδακτικοὺς σκοπούς (βλ. καὶ τόμ. Γ΄, σσ. 1258-1265, πίν. 1-8).

Ἡ δωδέκατη ἑνότητα τιτλοφορεῖται: «Παλαιογραφία‒Βυζαντινὴ Διπλωματική‒Ἐπιγραφική», περιέχει τρεῖς ἀνακοινώσεις, ὅπου ἐξετάζονται τὰ χρονολογικὰ συστήματα σὲ ἐπιγραφὲς καὶ χειρόγραφα τῶν βυζαντινῶν καὶ μεταβυζαντινῶν χρόνων. Ἀκολούθως παρουσιάζεται ἡ χρήση τῆς μικρογράμματης γραφῆς στὶς βυζαντινὲς ἐπιγραφές (10ος-14ος αἰῶνας) (βλ. καὶ τόμ. Γ΄, σσ. 1270-1281, πίν. 1-20). Ἡ ἑνότητα ὁλοκληρώνεται μὲ τὴν ἐργασία γιὰ τὴν χρήση τῆς ἑλληνικῆς ἀπὸ νοταρίους τῆς Λουκανίας καὶ Καμπανίας κατὰ τὴν περίοδο ἀπὸ τὸν 10ο μέχρι τὸν 14ο αἰῶνα (βλ. καὶ τόμ. Γ΄, σσ. 1284-1311, πίν. 1-28).

Ἡ δεκάτη τρίτη θεματικὴ ἑνότητα καλύπτεται ἀπὸ τρεῖς «Ἐλεύθερες Ἀνακοινώσεις». Στὴν πρώτη καὶ ἐκτενέστερη παρουσιάζεται ἕνα ἄγνωστο χειρόγραφο ἀπὸ τὴν Κοσίνιτσα ποὺ σήμερα εὑρίσκεται στὸ Μουσεῖο Βυζαντινοῦ Πολιτισμοῦ Θεσσαλονίκης (βλ. καὶ τόμ. Γ΄, σσ. 1316-1329, μὲ 24 πίν. καὶ σχέδιο χαράκωσης). Ἡ δεύτερη ἐξετάζει τὴ διατήρηση τῆς μεγαλογράμματης γραφῆς σὲ ἔγγραφα τοῦ 10ου καὶ 11ου αἰῶνος (βλ. καὶ τόμ. Γ΄, σσ. 1332-1335, πίν. 1ab-2ab). Ἡ ἑνότητα ὁλοκληρώνεται μὲ ἀνακοίνωση σχετικὴ μὲ τὸν κώδικα τοῦ Διοσκορίδη, Morgan 652 τῆς Νέας Ὑόρκης, τοῦ τέλους τοῦ 9ου ἢ τῶν ἀρχῶν τοῦ 10ου αἰῶνος (βλ. καὶ τόμ. Γ΄, σσ. 1338-1349, πίν. 1-12).

Ἡ δέκατη τέταρτη καὶ τελευταία ἑνότητα ἀφιερώνεται στὶς «Ἐργασίες σὲ Ἐξέλιξη» καὶ περιέχει ἕξι ἀνακοινώσεις. Ἡ πρώτη τῆς Maria Luisa Agati γιὰ ἕνα Εἰσαγωγικὸ ἐγχειρίδιο στὴν Ἑλληνικὴ καὶ Λατινικὴ Κωδικολογία, ποὺ κυκλοφορησε τὸ 2003 μὲ τὸν τίτλο: Il libro manoscritto. Introduzione alla Codicologia. Ἡ ἑπόμενη γιὰ τὸν ἑτοιμαζόμενο Κατάλογο τῶν Μουσικῶν Χειρογράφων τῆς Συλλογῆς τοῦ San Salvatore τῆς Μεσσίνας (βλ. καὶ τόμ. Γ΄, σσ. 1354-1357, πίν. 1-4). Ἀκολουθεῖ ἡ ἐξαγγελία τοῦ νέου Καταλόγου ποὺ ἑτοιμάζεται γιὰ τὰ ἑλληνικὰ χειρόγραφα ποὺ ἀπόκεινται στὶς Συλλογές τῶν Ἡνωμένων Πολιτειῶν. Ἀκόμη ἡ ἐξαγγελία τῆς Ἀπογραφῆς τῶν Ἀστρολογικῶν χειρογράφων τῆς Συλλογῆς Vaticanus Graecus τῆς Ἀποστολικῆς Βιβλιοθήκης τοῦ Βατικανοῦ. Ἐπίσης ἡ ἀνακοίνωση γιὰ τὴν ἀπογραφὴ τῶν ἑλληνικῶν χειρογράφων τοῦ Πλουτάρχου ἀπὸ τὸν 10ο ἕως τὸν 14ο αἰῶνα. Ἡ τελευταία ἀνακοίνωση ἀναφέρεται στὴν ἀποκατάσταση τοῦ Τετραευαγγέλου τοῦ κώδικα Genavensis grec 19 (βλ. καὶ τόμ. Γ΄, σσ. 1354-1357, πίν. 1-4). Ὁ Β΄ τόμος τῶν Πρακτικῶν ὁλοκληρώνεται μὲ τὰ περιεκτικὰ

Συμπεράσματα.
Κυρίες καὶ Κύριοι,
Ἐὰν μὲ τὴν ὀργάνωση τοῦ Συνεδρίου ἡ Δράμα περιελήφθη στὸν εὐρωπαϊκὸ χάρτη ὀργάνωσης ἐξειδικευμένων ἐπιστημονικῶν Συνεδρίων στὶς ἀνθρωπιστικὲς ἐπιστῆμες, μὲ τὴν ἄρτια καὶ ἐπιμέλημένη ἔκδοση τῶν Πρακτικῶν τὰ ἐπιτεύγματα τῶν Ἑλλήνων ἐρευνητῶν προβλήθηκαν καὶ ἀναβάθμισαν τὴ χώρα μας στὴν πρώτη κατηγορία τῆς ἔρευνας τῆς ἑλληνικῆς παλαιογραφίας καὶ κωδικολογίας. Πράγματι, τὰ τελευταῖα χρόνια ὁμάδες ἐρευνητῶν ἐντάσσονται σὲ ἐπιστημονικὲς ἑταιρεῖες, ὅπως ἡ Ἑλληνικὴ Παλαιογραφικὴ Ἑταιρεία καὶ ἡ Ἑλληνικὴ Ἑταιρεία Βιβλιοδεσίας. Ὀργανώνονται Ἡμερίδες, Συνέδρια καὶ Ἐκθέσεις χειρογράφων. Ἐκδίδονται νέοι κατάλογοι χειρογράφων ποὺ ἀνταποκρίνονται στὶς αὐξημένες σύγχρονες ἀπαιτήσεις τῆς ἔρευνας. Ἀπομένει ἡ ἀξιοποίηση αὐτοῦ τοῦ πλούτου ποὺ προκύπτει ἀπὸ φιλολόγους καὶ ἱστορικοὺς καὶ ἡ ἔνταξη τῆς ἑλληνικῆς παλαιογραφίας καὶ κωδικολογίας ὡς αὐτόνομου διδακτικοῦ ἀντικειμένου σὲ ὅλες, εἰ δυνατόν, τὶς Φιλοσοφικὲς σχολὲς τῆς χώρας. Τὸ Διεθνὲς Συμπόσιο τῆς Δράμας καὶ ἡ πολυτελὴς ἔκδοση τῶν Πρακτικῶν του θὰ συμβάλει ἀποφασιστικὰ στὴν ἀνάπτυξη τῆς σπουδῆς τῆς Ἑλληνικῆς Παλαιογραφίας καὶ Κωδικολογίας σὲ διεθνὲς ἐπίπεδο καὶ ὁ ἔπαινος ἀποδοθείτω τοῖς ὀτρηροῖς ἐργάταις τοῦ σπουδαίου αὐτοῦ ἐπιτεύγματος.

Σᾶς εὐχαριστῶ πολὺ γιὰ τὴν ὑπομονή σας.

2009-09-09T04:02:00.000-07:00

ΒΙΒΛΙΟΑΜΦΙΑΣΤΗΣ - ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 1
ΠΡΑΚΤΙΚΑ Ϛʹ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΣΥΜΠΟΣΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΠΑΛΑΙΟΓΡΑΦΙΑΣ

(ΔΡΑΜΑ, 21-27 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2003)
COMITÉ ΙNTERNATIONAL DE PALÉOGRAPHIE GRECQUE

PHILIPPE HOFFMANN

L'étude des manuscrits grecs au début du XXIe siècle.
Conclusions du VIe Congrès International de Paléographie Grecque

Κυρίες και κύριοι, Mesdames et messieurs, Chers collègues et amis,

Au terme d'une semaine, très dense, d'exposés, de discussions et de longues heures studieuses, le moment est venu de conclure, brièvement. La richesse, proche de άπειρον, des documents présentés, des questions abordées et des périodes étudiées, ne permet assurément pas de vous présenter un résumé synthétique des communications faites à ce colloque, qui préludent souvent elles-mêmes aux développements écrits, plus détaillés encore, que donneront à lire les futurs Actes. Modestement, je vous proposerai une σύνοψις des principaux chemins parcourus cette semaine, en essayant de souligner les découvertes, les questions neuves ou renouvelées, et en suggérant de conduire, ou de poursuivre, de nouveaux chantiers qui pourraient nous rassembler à nouveau pour un Congrès futur.
Commençons par un bref rappel des principales lignes thématiques qui ont servi à organiser une matière très riche. Le titre du beau livre du regretté Herbert Hunger, Schreiben und lesen in Byzanz, offrait un titre à la première session du colloque, consacrée à des communications sur les manuscrits palimpsestes et la question des pratiques de lecture. Puis nous eûmes une série d'exposés traitant de paléographie byzantine, et exposant les résultats de recherches sur les centres de copie à Constantinople, ainsi que sur les écritures et les manuscrits du XIVe siècle. Autour de cette ligne de force, bien d'autres enquêtes ont été présentées, sur des écritures antérieures au XIVe siècle, mais aussi sur les manuscrits de la Renaissance ou sur ceux de la période post-byzantine et sur les écritures des XVIe-XVIIIe siècles. L'épigraphie, la diplomatique, la paléographie musicale et l'histoire de l'art n'ont pas été oubliées, et c'est en définitive un très vaste spectre de champs d'enquête qui a été parcouru. Notre Congrès se tenait à Drama, et il était naturel que notre troisième grand thème, celui des bibliothèques, accordât une attention toute particulière aux bibliothèques de l'Athos et de la Grèce du Nord, bien que l'enquête ait aussi porté sur d'autres lieux. Enfin, il avait été décidé de consacrer une quatrième section du Congrès aux reliures: reliures byzantines au sens strict, mais aussi reliures “alla greca”, ou reliures post-byzantines, confectionnées pendant la période de la turcocratie.

♦♦♦

Le verbe “lire”, lesen, se dit en trois sens, τριχώς λέγεται. Du moins l

'avons-nous entendu en trois sens au cours de notre première session: il peut signifier “lire le texte caché”, celui des manuscrits palimpsestes ; mais il peut renvoyer aussi à la pratique – sociale, culturelle – de la lecture ; et il désigne également la pratique de la lecture à voix haute, qui était la règle dans l'Antiquité (αναγιγνώσκειν), mais que le Moyen Âge n'a pas abandonnée.
Le programme de recherche sur les palimpsestes manifeste la fécondité de la collaboration scientifique internationale, en l'occurrence européenne. Cette entreprise suscite les espoirs de tous les chercheurs, car immense est son intérêt aussi bien philologique (grâce à l'étude des palimpsestes des textes neufs pourront être mis au jour, ou bien des états anciens de textes connus) que paléographique (l'analyse des textes sous-jacents permettant de progresser dans la connaissance de l'écriture majuscule, comme dans celle de la minuscule ancienne). Sous l'œil des figures tutélaires de cette discipline, dont le cardinal Angelo Mai, nous voyons se mettre en place une heuristique méthodique; des principes d'analyse sont définis, qui permettent de distinguer différents types de réemploi des feuillets de parchemin anciens, selon la situation respective des écritures supérieure et inférieure ; et une typologie est énoncée, qui nous invite à distinguer entre “Vollpalimsest”, “Teilpalimpsest”, “Restaurierungspalimpsest” et “Schutzblattpalimpsest”. Le perfectionnement de l'outillage technique (rayons ultra-violets, instruments d'optique, photographie numérique et travail sur les contrastes) permettra certainement des avancées dans la lecture des textes sous-jacents, mais la révolution méthodologique concerne aussi la diffusion des résultats de la recherche. L'informatique offre des perspectives neuves pour le traitement des données, leur rassemblement et la constitution d'une banque de données, mais aussi pour la conception d'une description “idéale” et la mise des connaissances ainsi acquises à la disposition de la communauté des chercheurs. Toutefois, l'apparition d'une démarche “typologique”, appuyée sur des avancées technologiques, n'implique pas l'oubli de la singularité de l'“événement” qui constitue le manuscrit palimpseste. L'étude du comportement du “copiste” lui-même (et par “copiste” on entend alors, de manière précise, celui qui a effacé le texte antérieur pour réutiliser le support) peut, dans certains cas, fournir une aide pour la reconstitution du texte sous-jacent lui-même.
Les livres manuscrits doivent leur existence à un horizon d'attente. Ils sont faits pour être lus, dans le rapport complexe qui s'instaure entre le copiste et le, ou les, commanditaire(s) du livre, mais aussi avec les utilisateurs ultérieurs. Qui sont les gens qui lisent? Répondre à cette question suppose que l'on prenne en compte trois paramètres, qui correspondent aux conditions d'alphabétisation d'une société (qui sait lire, et avec quelle maîtrise corrélative de l'écriture?), mais aussi aux compétences linguistiques des lecteurs (la connaissance, par exemple, de la langue classique conditionne l'accès à la plupart des livres produits) et à leur niveau d'éducation. Chacun de ces trois paramètres est sujet au plus et au moins. À Byzance comme dans les autres sociétés historiques, tout ne se résume assurément pas à la culture de l'élite. Il existe, et elle est majoritaire, une masse de culture moyenne, qui est destinataire d'une proportion non négligeable des livres qui nous sont parvenus. Et les écritures “informelles” ont une valeur de témoignage (social) sur la situation culturelle de certains de ces lecteurs-scripteurs de niveau moyen. On voit peu à peu apparaître le portrait-robot du lecteur-type à Byzance: un individu de sexe masculin, alphabétisé, ecclésiastique ou fonctionnaire de rang moyen, formé par l'εγκύκλιος παιδεία, nourri de rhétorique et de progymnasmata.
La lecture est aussi l'acte singulier de la lecture à voix haute, l'ανάγνωσις que l'on peut encore appeler une “récitation”. La considération conjointe des nécessités –linguistiques et stylistiques– de la syntaxe des textes, et de celles de la récitation offre à l'analyste attentif le principe de compréhension de la ponctuation des manuscrits byzantins, et cette découverte n'est pas sans conséquences pour toute réflexion méthodologique sur les principes de l'édition critique des textes byzantins.

♦♦♦

La paléographie, ou science des écritures, a longuement retenu notre attention.
Avant de mentionner, en un rapide survol, les très riches exposés qui lui ont été consacrés, je soulignerai que, de manière extrêmement intéressante, est apparue à plusieurs reprises une question qui constitue, d'un point de vue méthodologique, un thème de recherche qu'un autre Congrès devrait peut-être inscrire à son programme: la question de la “digraphie” ou de la “trigraphie” d'un copiste, qui doit être soigneusement distinguée de la question de la “périodisation” dans l'écriture d'un même copiste, c'est-à-dire de l'évolution d'une même main.
La recherche sur les centres de copie à Constantinople se poursuit et obtient des résultats remarquables. L'image du XIVe siècle se précise considérablement, avec l'étude d'un ensemble très cohérent de manuscrits –don de Jean Cantacuzène au monastère de Vatopédi– et l'examen conjoint de la production de divers peintres-enlumineurs. À plusieurs reprises le dossier du scriptorium et du style d'écriture des Hodèges (των οδηγών), de ses origines à sa fixation stéréotypée, c'est-à-dire à sa survie comme style byzantin classique au-delà des limites du XIVe siècle, a été enrichi: de nouvelles pistes sont tracées, et d'autres travaux nous feront progresser encore dans nos connaissances. Ces enquêtes font apparaître une fois de plus combien la notion de “centre de copie” doit être maniée avec circonspection lorsque l'on étudie le livre byzantin.
Une nouvelle étude sur la Chancellerie Patriarcale dans les années 1370-1375 nous a permis de préciser notamment la figure d'un Georges Galésiôtès, tandis que se poursuivent les recherches sur les “mains d'auteurs”. Mentionnons les noms de: Nicéphore Grégoras, auteur d'un commentaire à Synésios (Monacensis gr. 85, restauré au XVe siècle par Pléthon), Barlaam (lecteur et annotateur des œuvres d'Akindynos, dans le Monacensis gr. 223) ou de Philothée Kokkinos. La recherche est encore à poursuivre pour identifier la main de Jean VI Cantacuzène.
Comme je l'ai déjà dit, la présentation des recherches en paléographie ne s'est pas limitée au XIVe siècle. Nous ont été restituées la figure et la production de Georges Baiophoros, copiste de la première moitié du XVe siècle, actif au monastère du Prodrome de Petra. Cinquante huit mannscrits sont connus, qui ont été copiés ou annotés par lui, et la bibliothèque où il travaillait –il eut trois collaborateurs— peut être reconstituée. L'analyse de ces cinquante huit manuscrits fait apparaître une véritable rupture dans sa production: on distingue tout d'abord un ensemble de manuscrits de luxe, de contenu classique, puis un groupe considérable de manuscrits de grammaire –domaine dans lequel s'est véritablement spécialisé Georges Baiophoros, qui a inlassablement copié les œuvres de Manuel Moschopoulos et d'autres grammairiens. Ses commanditaires, ou ses destinataires, étaient des occidentaux désireux d'apprendre le grec, et l'identification du marché pour lequel écrit Baiophoros correspond à l'éveil de l'intérêt pour les lettres grecques en Occident.
D'autres documents ont été abordés, qui questionnent parfois de façon neuve des connaissances que l'on croyait closes: ainsi, l'étude de la ligature “en as de pique” dans les papyrus grecs et latins à partir du IVe siècle conduit à poser la question de l'origine (grecque ou latine?) de cette particluarité d'écriture que l'on a longtemps cru typique de l'Italie méridionale byzantine. Le dossier de la minuscule “bouletée”, et plus généralement des écritures des IXe-Xe siècles, a été rouvert, à partir d'une recherche sur la datation délicate (première moitié du Xe siècle?) du manuscrit de Dioscoride, Pierpont Morgan 652, livre somptueux contenant plus de six cents miniatures. L'étude des minuscules informelles du Xe siècle permet des observations très précieuses sur le niveau de formation et de culture des “scripteurs” à l'œuvre dans de tels documents. Pour une période plus récente, le XIIIe siècle, il nous été montré que le dossier planudéen lui-même gagne à être repris de façon critique: le Vaticanus graecus 191 ne présente pas la main de Planude.
Les études particulières portant sur les copistes de la Renaissance se poursuivent: ont ainsi été présentées des enquêtes sur Georges Trivizias, Zacharie Kalliergis (à qui l'on doit les Vaticani Ottoboniani graeci 110 et 75 [Ptolémée]), Giovanni Onorio da Maglie, Camillo Zanetti et un ensemble de copistes pratiquant une écriture semblable. Les résultats montrent que le domaine réserve encore de belles découvertes à faire: l'on distingue désormais trois périodes dans l'écriture de Georges Trivizias, copiste de Bessarion et pièce d'un réseau de copistes ; et l'on a pu mettre en lumière l'activité de copiste de Francesco Zanetti.
Le Congrès de Drama devait se consacrer aussi à la période post-byzantine, à la Grèce et à l'Orient orthodoxe. À partir des difficultés d'identification, ont été évoqués les copistes grecs des XVIIe et XVIIIe siècles, et trois exposés ont étudié ou mentionné un personnage devenu familier: Ignatios de Dionysiou (XVIIe siècle). La copie et la circulation des manuscrits grecs ont été envisagés à l'époque byzantine et post-byzantine, après l'apparition de l'imprimerie dans l'Orient orthodoxe, mais aussi dans la perspective des relations avec l'univers de la Renaissance occidentale (par le biais des voyages et des entreprises d'acquisition de manuscrits).
Les manuscrits n'étaient pas les seuls monuments considérés dans les communications, même s'ils étaient les plus nombreux. L'épigraphie, envisagée à la lumière du questionnement paléographique, offre encore une fois un champ d'investigation novateur. C'est le cas des inscriptions italo-grecques. Plus que d'autres régions de l'Italie méridionale –la Sicile, la Lucanie, la Calabre–, la Terre d'Otrante se caractérise la grande richesse de ses monuments épigraphiques, gravés ou peints. Le fait le plus saillant est l'existence d'une distinction nette entre les inscriptions gravées et les inscriptions peintes. Les premières sont dues à des lapicides, les autres à des peintres, et le niveau d'instruction des uns et des autres est fort différent. À la différence des lapicides, les peintres byzantins apparaissent comme des hommes cultivés, et de frappantes analogies se remarquent entre les inscriptions peintes et l'écriture des manuscrits, tandis qu'au contraire il n'y a pas d'impact de l'écriture livresque sur l'épigraphie gravée. Par ailleurs, la paléographie des inscriptions permet d'intéressantes observations sur l'écriture minuscule dans les inscriptions, tant gravées que peintes.
La diplomatique n'était pas absente de nos travaux, et assurément devrait apparaître avec plus de force dans un prochain Congrès. Deux dossiers fort différents ont montré combien l'étude des documents enrichit nos connaissances en matière d'écritures. Une série de documents de la province de Salerne, des actes commerciaux de qualité médiocres écrits aux Xe-XIe siècles, offre au paléographe l'exemple d'écritures d'usage maladroites, tandis qu'une vision d'ensemble des documents des XVIIe et XVIIIe siècles (lettres des Patriarches et autres pièces) conservés dans les fonds de Russie suggère de nombreuses enquêtes.
Dans le domaine de l'histoire de l'art –qui recouvre l'étude de l'enluminure, de la peinture, de la décoration des manuscrits–, nous avons vu tout l'intérêt qu'il y a à ne pas dissocier –et au contraire à relier– l'analyse des peintures et celle des écritures: ces deux démarches, nous le savons, doivent marcher de conserve. Ce principe de méthode a été appliqué avec fruit dans les recherches ici présentées, qu'il s'agisse des enquêtes sur les manuscrits constantinopolitains du XIVe siècle, ou dans celle du Dioscoride déjà mentionné (Pierpont Morgan 652). De nouveaux manuscrits enluminés, jusque-là inconnus, émergent des collections russes, et le “style bleu” des Xe-XIe siècles se précise à nos yeux. Pour la période plus récente, sur le fond d'un vaste panorama des manuscrits liturgiques des XVIe-XVIIIe siècles se sont détachés les manuscrits dus à Iakobos évêque de Ganos et Chôra (XVIIe siècle), un élève de Matthieu de Myrrha. Et l'étude stylistique, conjointe à l'examen paléographique, n'exclut pas l'adoption du point de vue technique: l'on a vu comment l'analyse des pigments des miniatures byzantines, menée sur des manuscrits de Messine, pourrait contribuer à la datation et/ou à la localisation des manuscrits eux-mêmes.
Notre Congrès a voulu innover, en réservant une place importante à la paléographie musicale, et à l'étude des manuscrits musicaux. La richesse des questions posées, et des discussions, montre que ce sujet soulève un grand intérêt parmi nous: la voie, assurément, devra être poursuivie à l'avenir. Cinq types d'enquêtes nous ont été soumis, qu'il me semble utile de rappeler.
Tout d'abord (1) un vaste panorama des manuscrits musicaux d'époque post-byzantine, sur la base d'un examen complet des fonds des bibliothèques de Grande-Bretagne, avec en outre un dénombrement de tous les lieux (dont la Grande-Bretagne) où sont conservés des manuscrits musicaux byzantins. L'adoption du point de vue quantitatif s'est accompagné d'une première mise en ordre de cet immense matériau: classement chronologique, liste des lieux de copie, liste des copistes connus ou inconnus, contenu des manuscrits, notices musicologiques et paléographiques.
Un autre type d'enquête (2) a consisté en un aperçu sur l'Epire (Zagori de l'Est, ανατολικό Ζαγόρι), avec l'exemple des manuscrits musicaux du monastère de Voutza.
Si l'étude musicologique doit être reliée à l'étude paléographique, il est une autre démarche, philologique (3), celle qui, en amont de l'édition, décrit l'histoire du texte: nous avons ainsi suivi l'étude complète, et notamment stemmatique, d'un texte qui fut la base de l'instruction musicale ecclésiastique pendant plusieurs siècles, de la haute époque byzantine (VIIIe-IXe siècle) jusqu'à la Turcocratie et même au-delà: la παπαδική τέχνη.
D'autres démarches encore envisagent de grands ensembles: ainsi (4) l'analyse des sources hirmologiques byzantines des Xe-XIVe siècles; ou bien se consacrent à la réalisation d'un projet de description et de catalogage d'un fonds: par exemple (5) la description des manuscrits musicaux de Messine.
Si la paléographie ne peut que s'enrichir de ses contacts multiples avec des disciplines connexes –épigraphie, histoire de l'art, musicologie–, elle ne saurait, et ne doit jamais, se couper de la philologie. Notre rencontres se doivent d'accorder toujours une place à cette discipline rectrice, et quelques exposés nous ont montré la vitalité de la recherche en ce domaine. Philologie et paléographie doivent marcher du même pas, comme le montre la constitution du stemma des discours de Grégoire de Nazianze. De beaux projets sont en cours, qui portent sur les manuscrits scientifiques et philosophiques (Aristote, ses scoliastes et ses commentateurs), sur Plutarque, ou sur les textes astrologiques. Les dossiers travaillés depuis longtemps permettent encore des découvertes, comme dans le cas du fameux scriptorium de Ioannikios, copiste de Galien et d'Aristote: l'étude stemmatique révèle que Ioannikios, copiste vers 1150 du Parisinus graecus 1849, a eu accès à une tradition ancienne représentée par le codex vetustissimus de Florence, Laurentianus 74, 7.

♦♦♦

L'étude des bibliothèques constituait le troisième grand thème de ce Congrès, et par là l'étude des manuscrits apporte une contribution décisive à l'histoire culturelle et intellectuelle, rejoignant au fond une autre signification de “lire”, lesen: les bibliothèques sont des supports essentiels pour toute pratique de lecture.
Une incursion dans le XIVe siècle a permis d'ajouter de nouveaux manuscrits à la liste des manuscrits de Nicéphore Grégoras, complétant ainsi la physionomie de cette “bibliothèque intellectuelle” de cette grande figure de l'érudition byzantine. Et nous avons vu comment l'étude systématique des manuscrits palimpsestes copiés par Georges Baiophoros permet la reconstruction de la bibliothèque du Prodrome de Petra.
Mais l'essentiel de l'effort s'est porté sur les bibliothèques de l'Athos et de la Grèce du Nord – les exposés étant complétés par une inoubliable excursion aux monastères de Kosinitza et de Serrès, et par une conférence illustrée, à Kosinitza même, sur les manuscrits appartenant naguère à ce monastère.
C'est que les monastères de la Grèce du Nord ont été, si l'on excepte ceux de l'Athos, pratiquement vidés de leurs manuscrits – dispersés dans les conditions difficiles des aléas de l'histoire, et des guerres du XXe siècle. Rares sont les manuscrits encore en place, rares les ensembles conservés et sauvés, tels les manuscrits de Kastoria – plus de soixante-dix volumes à la Bibliothèque Nationale d'Athènes. L'étude et la reconstitution de ces collections offre un vaste champ à la recherche, et réserve d'émouvantes trouvailles: ainsi, ce manuscrit inconnu de Kosinitza –un Ménée copié par un certain Ephrem, sans doute au XIIe siècle– acquis par le Musée Byzantin de Thessalonique, et portant encore une reliure byzantine.
Le cas des bibliothèques des Météores est différent. Une résistance locale a empêché, en 1882, le transfert des manuscrits à Athènes, et ces bibliothèques, riches de mille deux cent six manuscrits au total (soixant-dix étant perdus), comportent aussi le plus ancien manuscrit daté de Grèce (a. 861/862). Les catalogues de Béès, disparu en 1958, ont paru à partir de 1967 et ont fortement contribué à révélé la richesse de ces fonds.
À partir du début de la période ottomane, à la fin du XVe siècle, les monastères de l'Athos ont connu un enrichissement des fonds qui se poursuit au XVIe siècle. Dans cet univers où copier des manuscrits est un διακόνημα, l'on observe une intense activité. Un exemple frappant est offert par le monastère d'Iviron, où l'on rencontre par exemple la figure de Théophilos, qui arrive au monastère en 1511, le quitte en 1523 pour faire retraite dans une cellule, et qui a laissé une production considérable – plusieurs manuscrits de sa main étant toujours conservés à Iviron même. Autre cas remarquable: le moine Pachômios Roussanos, demeuré à l'Athos jusqu'en 1544. L'examen de cette vaste production athonite permet d'esquisser une typologie des manuscrits et des copistes hagiorites, qui conduit notamment à distinguer, en face des manuscrits de grands formats, des volumes de petites dimensions et destinés à l'édification spirituelle: miscellanées, livres de contenu théologique, d'un type fréquent à la fin du XVIe siècle. Et des entreprises de catalogage sont en cours, comme dans le cas de la bibliothèque de Dionysiou. L'atelier de copie de ce monastère livre ses secrets, et nous fait connaître un personnage devenu familier, et dont j'ai déjà mentionné le nom: Ignatios de Chio, actif dans les trente premières années du XVIIe siècle, et dont la main se rencontre dans au moins dix-sept manuscrits de Dionysiou. Il fut tout à la fois bibliothécaire, copiste, restaurateur et relieur. Le groupe de ses reliures peut être caractérisé, et le “style d'Ignatios” survit encore à la fin du XVIIe siècle: on observe là ce que l'on pourrait appeler la survie athonite de la tradition byzantine de la reliure, avec des nouveautés comme l'emploi des ais de carton.
Beaucoup plus au Nord se situe le monastère du Prodrome de Sozopolis, détruit vers 1626-1629: les moines se réfugièrent alors à la Panaghia de Chalki, dans les îles des Princes, et la moitié peut-être du fonds de la Panaghia est constituée de manuscrits du Prodrome. Nous avons appris la riche prosopographie des copistes actifs aux XVIe-XVIIe siècles dans ce couvent, siège d'une communauté monastique caractéristique de la Turcocratie, véritable “vivier d'évêques”, mais aussi pourvoyeuse d'higoumènes-relieurs: un milieu exclusivement grec (les manuscrits ne présentent aucune annotation slave) ouvert sur Constantinople, sur les principautés roumaines et sur la Russie.

♦♦♦

L'exemple d'Ignatios de Chio (ou de Dionysiou) et l'évocation des higoumènes-relieurs du Prodrome de Sozopolis me fournit une transition vers notre quatrième grand thème: l'étude des reliures à l'époque byzantine et post-byzantine. C'est un domaine où la recherche a considérablement progressé depuis les travaux pionniers de Berthe van Regemorter, Martin Wittek, Jean Irigoin. Cinquante ans séparent les études fondatrices sur les reliures crétoises, issues du scriptorium-atelier de Michel Apostolis du colloque qui s'est tenu à Paris en mai 2003, et du présent Congrès de Drama. Si l'examen des décors demeure une voie obligée de la description –en témoigne l'étude minutieuse qui nous a été présentée des reliures d'Ignatios de Chio, actif à Dionysiou–, l'étude de la technique doit désormais l'accompagner, lorsque du moins le chercheur jouit des conditions de travail, et du loisir, qui permettent cette délicate analyse. De nouvelles notions apparaissent, telle la notion de “coutures provisoires”, et l'usage d'un nuancier de fils multicolores permettra d'affiner la description des tranchefiles – une fois celles-ci débarrassées de la poussière qui bien souvent les occulte.
L'exemple du manuscrit de Genève, Grec 19, Tétraévangile de la fin du XIe siècle, a retenu toute notre attention. L'observation des cahiers révèle avec la plus grande netteté une couture “en deux blocs” dont l'existence dans de nombreux manuscrits avait été exposée à Erice en 1988. D'autres aspects de la technique de la reliure de ce manuscrit genevois (avec Z4 et mors chanfreinés) sont remarquables. Mais c'est surtout l'identité du fil de raccord et du fil de couture de l'ais supérieur qui, au-delà de la constatation “archéologique”, soulève des interrogations et une réflexion sur ce que doit être une politique, ou une déontologie de la restauration.
L'étude des reliures byzantines s'ouvre à la perspective diachronique, et à la comparaison. Comparaison avec les reliures “alla Greca”, différentes par le décor comme par nombre d'aspects techniques: l'exemple de ces reliures dans les collections de la Bibliothèque Vaticane en a donné un exemple parfait. L'on a vu aussi tout l'enseignement que l'on peut tirer d'une étude du passage de la reliure byzantine à la reliure post-byzantine de type occidental (avec couture sur nerfs, ais de carton etc.): la frontière entre ces deux types de reliures est fluide. Et de riches enseignements sont tirés d'une enquête quantitative et statistique très fine, portant sur quatre cent trente reliures des XVe-XIXe siècles, conservées dans les bibliothèques des monastères d'Iviron et de Sainte-Catherine du Sinaï.
Mais il importe –et cela pourrait être une piste pour le futur– de ne pas se cantonner à un tête à tête entre le monde gréco-byzantin et l'Occident, et de travailler davantage à l'avenir dans l'horizon d'une Handschriftenkunde gréco-orientale. À cet égard, féconde sera la comparaison avec les techniques, et les décors, des reliures coptes, éthiopiennes, arméniennes (et de façon générale: caucasienne), turques, arabes...
La valeur heuristique de l'étude des reliures est illustrée par l'établissement d'un groupe de cinq volumes, actuellement conservés à Paris et au Vatican, reliés dans un atelier constantinopolitain dans les deux premières décennies du XVe siècle et que l'on peut mettre en relation, grâce à diverses données, avec l'empereur Manuel II Paléologue. Une enquête approfondie, attentive aux textes, a conduit à étudier un fragment d'oraison funèbre collé sur le plat du Parisinus graecus 2256 et provenant d'un manuscrit du début du Xe siècle. Il pourrait s'agir d'une œuvre d'Aréthas. Et par ricochet se pose la question des bibliothèques de Constantinople où étaient accessibles à cette époque – c'est-à-dire au XVe siècle – des manuscrits très anciens.

♦♦♦

Étude des pratiques de lecture, paléographie, recherches sur les bibliothèques, codicologie (en particulier l'étude des reliures): tels ont été les quatre points forts de notre Congrès, qui a mis en valeur également les espoirs que fait naître le développement de l'étude des palimpsestes. Notre connaissance du XIVe siècle progresse considérablement, et une avancée comparable caractérise l'étude des manuscrits “post-byzantins”, qu'il s'agisse des copistes, des reliures, des bibliothèques, ou de types de livres spécialisés, relevant de la musicologie. Il appartiendra au Comité international de Paléographie grecque de déterminer en son temps les thèmes et les axes majeurs du prochain Congrès, qui se tiendra en 2008 en Espagne. Qu'il me soit permis de formuler deux vœux, touchant aux techniques de communication – essentielles dans un Congrès de ce type. Il serait souhaitable tout d'abord que s'intensifie l'effort pour acccompagner les communications de paléographie de photographies d'écritures qui soient à une échelle leur permettant d'être lisibles, et donc de jouer leur rôle –capital– dans la démonstration: si la projection elle-même est désormais facilitée par la pratique des transparents ou du “Power Point”, le choix des documents photographiques demande encore, en amont, une amélioration. Nous avons déploré, tout au long de cette semaine, de ne pouvoir véritablement examiner collectivement les spécimens d'écritures qui étaient l'objet même de tant de communications: le temps a souvent manqué, et souvent aussi la prise de vue ne permettait pas la lecture, faute d'un agrandissement suffisant. L'on se félicitera en revanche que notre collectivité ait illustré avec tant d'éclat et de variété la pluralité des langues européennes: grec, italien, allemand, français, anglais, espagnol. En des temps d'uniformisation, notre pratique est pleine d'enseignement.
Qu'il me soit permis, après ces vœux, de remercier une fois encore Monsieur Basile Atsalos, tous les organisateurs du Congrès, toutes celles et tous ceux qui ont permis, par leur dévouement généreux, une belle réussite.

Ευχαριστούμε πάρα πολύ.

2009-09-09T03:08:00.000-07:00

ΒΙΒΛΙΟΑΜΦΙΑΣΤΗΣ - ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 1
ΠΡΑΚΤΙΚΑ Ϛʹ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΣΥΜΠΟΣΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΠΑΛΑΙΟΓΡΑΦΙΑΣ
(ΔΡΑΜΑ, 21-27 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2003)
COMITÉ ΙNTERNATIONAL DE PALÉOGRAPHIE GRECQUE

Βασίλης Άτσαλος

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Στα Πρακτικά των Συμποσίων της Ελληνικής Παλαιογραφίας (Α΄ Συμπόσιο Παρίσι 1974, Β΄ Βερολίνο και Wolfenbüttel 1983, Γ΄ Erice 1988, Δ΄ Οξφόρδη 1993 –δυστυχώς χωρίς Πρακτικά– Ε΄ Cremona 1998, Ϛʹ Δράμα 2003) έχει καταγραφεί και αποθησαυρισθεί το μεγαλύτερο μέρος από την παραγωγή που έχει συντελεστεί τα τελευταία τριάντα πέντε χρόνια στο χώρο της Ελληνικής Παλαιογραφίας και της Ελληνικής Κωδικολογίας. Ειδικότερα στους προλόγους και τα συμπεράσματα –μονοδιάστατα στην αρχή, πιο σύνθετα στη συνέχεια– παρακολουθεί κανείς την πρόοδο στην έρευνα των επιστημών αυτών, το στίγμα στο οποίο βρίσκονταν αυτές στα διάφορα χρονικά στάδια, καθώς και τη διαδρομή που ακολουθούν σήμερα.
Ένα συνοπτικό αλλά συνθετικό διάγραμμα της πορείας των επιστημών αυτών, όπως προκύπτει μέσα από τις θεματικές, τα κείμενα των εισηγήσεων και των ανακοινώσεων και τα συμπεράσματα των Συμποσίων, έχει συντάξει ο συνάδελφος Giancarlo Prato, ο οργανωτής του Ε΄ Συμποσίου, στην εισαγωγή του στα Πρακτικά του Συμποσίου της Κρεμόνας, γεγονός που με απαλλάσσει από το να επανέλθω διεξοδικά στο θέμα. Θα περιοριστώ στην παρουσίαση των κυρίων σημείων, κυρίως χάριν των νεωτέρων αναγνωστών.
Ύστερα από την αμφισβήτηση, στην οποία οδηγηθήκαμε από τις εργασίες του Γ΄ Συμποσίου (Erice 1988), για το οποίο ο Jean Irigoin στα συμπεράσματά του είχε πει ότι κινδύνευε να αποβεί «Συμπόσιο της αβεβαιότητας», (“le colloque” d’ Erice paraissait devenir le colloque de l’incertitude) –κάτι που πιστεύει ο Prato ότι ισχύει γενικότερα για την Ελληνική Παλαιογραφία, την οποία χαρακτηρίζει ως “scienza dell’ incertezza”– φτάσαμε στον σκεπτικισμό του Ε΄ (Cremona 1998), ο οποίος αποτυπώνεται στον ευρηματικό τίτλο που επέλεξε ο συνάδελφος Prato για τα Πρακτικά: “I manosctitti greci tra riflessione e dibattito”. Διαπιστώνεται, πάντα από τον συνάδελφο Prato, ότι από το Α΄ Συμπόσιο (Παρίσι 1974) ως το Ε΄ (Cremona 1998) έγιναν βήματα προόδου και τώρα γνωρίζουμε περισσότερα σε επιμέρους τομείς και θέματα· όμως τα βασικά προβλήματα, τα οποία είχαν τεθεί πριν είκοσι πέντε χρόνια στο Συμπόσιο του Παρισιού, για τον τοπικό και χρονικό προσδιορισμό της γραφής ενός χειρογράφου μένουν ακόμη ανοικτά και ότι ο δρόμος που πρέπει να διανύσουμε, για να δυνηθούμε να απαντήσουμε σ’ αυτά με βεβαιότητα, είναι ακόμη μακρύς.
Μερικά λοιπόν θετικά βήματα στο μακρύ δρόμο, τον οποίο έχουμε να διανύσουμε, νομίζω πως πραγματοποιήθηκαν στο Ϛʹ Συμπόσιο. Ως οργανωτής του Συμποσίου, που είχα την ευθύνη της τελικής διαμόρφωσης του προγράμματος, θα ήθελα σύντομα να επισημάνω κάποια σημεία, παραπέμποντας στην συστηματική, συνθετική, αλλά και κριτική παρουσίαση των θεμάτων, τα οποία αναπτύχθηκαν στο Συμπόσιο της Δράμας, όπως αυτά συνοψίζονται στα Συμπεράσματα του συναδέλφου Philippe Hoffmann, τα οποία δημοσιεύονται στο τέλος των Πρακτικών.
Στο Ϛʹ, λοιπόν, Συμπόσιο, αποτολμήθηκαν δύο διευρύνσεις: μία θεματική και μία χρονική. Παρόμοιες διευρύνσεις είχαν βέβαια παρατηρηθεί και σε προηγούμενα Συμπόσια –από το δεύτερο και εφεξής προοδευτικά όλο και περισσότερες– όμως όχι στο βαθμό στον οποίο συντελέστηκαν αυτές στο Ϛʹ Συμπόσιο.
Η θεματική διεύρυνση συνίσταται στο ότι στο πρόγραμμα περιελήφθησαν εισηγήσεις και ανακοινώσεις όχι μόνο από το χώρο της Ελληνικής Παλαιογραφίας και Ελληνικής Κωδικολογίας, αλλά και γειτονικών ή συγγενικών επιστημών, όπως της Παπυρολογίας, της Κριτικής των Κειμένων, της Επιγραφικής, της Διπλωματικής, της Μουσικολογίας, της Φιλολογίας.
Η χρονική στο ότι, καθώς το Συμπόσιο αυτό πραγματοποιήθηκε στην Ελλάδα, στο πρόγραμμα δόθηκε εκτενής θέση στα χειρόγραφα της Μεταβυζαντινής Εποχής, αφού στους χώρους της πρώην Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, για λόγους που έχουν επισημανθεί από πολλούς ομιλητές, και μετά την ανακάλυψη και τη διάδοση της τυπογραφίας συνεχίστηκαν να παράγονται χειρόγραφα επί πολλούς αιώνες και σε μεγάλο αριθμό.
Βέβαια, τα δύο αυτά χαρακτηριστικά, η θεματική ποικιλία και η χρονική διεύρυνση, σε συνάρτηση και με κάποιους περιορισμούς του καταστατικού της Comité, δημιούργησαν σοβαρές δυσκολίες στην οργάνωση του Συμποσίου, τη σύνταξη του προγράμματος και τώρα την αναδιάρθρωση των κειμένων και την κατάταξη αυτών στα Πρακτικά. Τα θετικά ωστόσο των διευρύνσεων αυτών είναι, νομίζω, περισσότερα: μας επέτρεψαν να προσανατολιστούμε σε θέματα και τομείς λιγότερο μελετημένους και σ’ αυτούς ευρύναμε σημαντικά τις γνώσεις μας. Φυλλομετρώντας τις σελίδες των πρακτικών του Ϛʹ Συμποσίου, διαπιστώνουμε ότι στη μελέτη και την έρευνα της Παλαιογραφίας και Κωδικολογίας εφαρμόζονται πια νέες τεχνολογίες· αυτό φάνηκε από την ευρεία χρήση της πληροφορικής και των ηλεκτρονικών υπολογιστών στις παρουσιάσεις πολλών εισηγήσεων και ανακοινώσεων και ειδικότερα από την εφαρμογή νέων τεχνολογιών στην έρευνα των παλιμψήστων. Επίσης διαπιστώνουμε ότι τώρα γνωρίζουμε περισσότερα για τα χειρόγραφα του 14ου αιώνα, ιδίως γι’ αυτά που προέρχονται από την Κωνσταντινούπολη, για τις σταχώσεις των βυζαντινών και μεταβυζαντινών χειρογράφων –ερευνητικό πεδίο, στο οποίο πρέπει να γίνουν ακόμη πολλά– για τα μουσικά χειρόγραφα, για τα μεταβυζαντινά χειρόγραφα. Παράλληλα βλέπουμε να ανοίγονται νέοι ορίζοντες και νέα πεδία έρευνας τόσο στους νέους ερευνητές, των οποίων η ενεργητική συμμετοχή με αξιόλογες ανακοινώσεις και άλλες παρεμβάσεις εγγυώνται τη συνέχεια στην έρευνα της Ελληνικής Παλαιογραφίας και Ελληνικής Κωδικολογίας, όσο και στον καταρτισμό του προγράμματος του νέου μας Συμποσίου.
Η πενταετία που μεσολάβησε ανάμεσα στο Ε΄ και Ϛʹ Συμπόσιο, όπως σημειώνει και ο τότε πρόεδρος Mrg Paul Canart στην εναρκτήρια ομιλία του, σημαδεύτηκε δυστυχώς από το θάνατο πέντε μελών της Comité International de Paléographie Grecque: της Enrica Follieri, του Herbert Hunger, του Νίκου Οικονομίδη, του Μανούσου Μανούσακα και της Lidia Perria. Εδώ, ως οργανωτής του Ϛʹ Συμποσίου, επιθυμώ να αποδώσω με τη σειρά μου την οφειλόμενη τιμή στους εκλεκτούς συναδέλφους με κάποιες περισσότερες λεπτομέρειες.
Αν η όποια συνοπτική παρουσίαση της ζωής και του έργου ενός επιφανούς ανδρός είναι καταδικασμένη να υπολείπεται της πραγματικότητας, το εγχείρημα αυτό γίνεται ακόμη πιο παρακινδυνευμένο, όταν πρόκειται για επιστήμονες του εύρους και του κύρους των προαναφερθέντων. Περιορίζομαι λοιπόν σε μια απλή απαρίθμηση των τίτλων, των ιδιοτήτων και των δραστηριοτήτων τους.
Ο Herbert Hunger (1914-2000) γεννήθηκε την 9η Δεκεμβρίου του 1914 στη Βιέννη και απεβίωσε την 9η Ιουλίου του 2000 στην ίδια πόλη. Ήταν κλασικός φιλόλογος, βυζαντινολόγος, με την πιο πλατιά έννοια του όρου, παλαιογράφος, καταλογογράφος, κριτικός κειμένων, εκδότης κειμένων, λεξικογράφος. Διετέλεσε Διευθυντής της Συλλογής Παπύρων της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Αυστρίας (1956-1962), καθηγητής του Πανεπιστημίου της Βιέννης (1962-1985), Πρόεδρος της Ακαδημίας των Επιστημών της Αυστρίας (1973-1982), Ιδρυτής της Σχολής Βυζαντινών Σπουδών της Βιέννης, Πρόεδρος της Διεθνούς Εταιρείας Βυζαντινών Σπουδών. Τα έργα του είναι πολυάριθμα και καλύπτουν όλο το φάσμα των σπουδών και των ερευνητικών δραστηριοτήτων του. Π.χ.: Realistischen Charakterdarstellung in den Spätwerken des Euripides (Διδακτορική διατριβή, 1936), Lexicon der griechischen und römischen Mythologie (πρώτη έκδοση 1953), Die hochsprachliche profane Literatur der Byzantiner, (Μόναχο 1978), έργο μνημειώδες, που τώρα το έχουμε στη διάθεσή μας και σε ελληνική μετάφραση, κ.ά. Υπάρχουν βέβαια και τα μεγάλα συλλογικά έργα, άλλα σε συνεργασία με τους στενούς συνεργάτες του και άλλα απλώς με τη δική του εποπτεία. Π.χ.: Byzantina Vindobonensia, Tabula Imperii Byzantinii, Repertorium der griechischen Kopisten von 800 bis 1600, Prosopographisches Lexikon der Palaiologenzeit, Corpus Scriptorum de re musica, Corpus Fontium Historiae Byzantinae. Από το χώρο της Ελληνικής Παλαιογραφίας και της Ελληνικής Κωδικολογίας που ειδικότερα μας αφορούν θα μνημονεύσω το “Antikes und mittelalterliches Buch-und Schriftwesen” (στο Geschichte der Textüberlieferung der antiken und mittelalterlichen Literatur), το χρηστικό βοήθημά του Schreiben und Lesen in Byzanz –που και αυτό τώρα το έχουμε σε ελληνική μετάφραση– τις εργασίες του για ευδιάκριτα είδη της ελληνικής μικρογράμματης και μεγαλογράμματης γραφής (Perlschrift, Fettaugen-Mode, Metochitesstil, Minuskel und Auszeichnungsschriften, Die Epigraphische Auszeichnungmajuskel), τους καταλόγους των χειρογράφων της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Αυστρίας, έξι τόμους (1961-94) συνταγμένους σύμφωνα με δικό του μοντέλο. Τέλος θα ήθελα να θυμίσω ότι, όπως αναγράφεται και στο πρόγραμμα του Ϛʹ Συμποσίου, με απόφαση της Comité, οι δύο πρώτες συνεδρίες υπό ενιαίο τίτλο, που ανακαλεί τον τίτλο του βιβλίου του Schreiben und Lesen in Byzanz, ήταν αφιερωμένες στη μνήμη του.
Ο Νίκος Οικονομίδης (1934-2000) πέθανε στις 31 Μαΐου του 2000 από οξύ πνευμονικό οίδημα σε ηλικία 66 ετών. Υπήρξε εξέχων βυζαντινολόγος που ασχολήθηκε με πολλούς κλάδους και τομείς των βυζαντινών σπουδών: ειδικότερα τη Βυζαντινή Ιστορία (κυρίως ιστορία, πολιτισμό, οικονομία, εμπόριο), τη Βυζαντινή Σφραγιδογραφία, τη Βυζαντινή Διπλωματική. Στον τελευταίο τομέα σημαντική υπήρξε η προσφορά του στη μελέτη και έκδοση των εγγράφων του Αγίου Όρους στην ομώνυμη σειρά. Δίδαξε ως καθηγητής Βυζαντινή Ιστορία στην αρχή στο Πανεπιστήμιο του Μόντρεαλ και κατόπιν στο Πανεπιστήμιο των Αθηνών. Καθώς όμως ο Νίκος Οικονομίδης δεν ήταν μόνο καλός ερευνητής, αλλά και άνθρωπος της δράσεως και της πράξης, εκτός από την ιδιότητα του καθηγητή ήταν επιφορτισμένος και με πολλά άλλα αξιώματα και υποχρεώσεις είτε ως πρόεδρος είτε ως διευθυντής σε διάφορους Οργανισμούς και Ιδρύματα.
Ο καθηγητής και ακαδημαϊκός Μανούσος Μανούσακας (1914-2003) γεννήθηκε το 1914 στο Ρέθυμνο και απεβίωσε, πλήρης ημερών, σε ηλικία 89 ετών, στις 17 Ιουλίου του 2003 στην Αθήνα. Στο χρονικό διάστημα που ήταν εκλεγμένος καθηγητής στη Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης διηύθυνε, για πολλά χρόνια, ως απεσπασμένος, το Ινστιτούτο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών της Βενετίας, όπου επετέλεσε σημαντικό έργο. Υπήρξε από τους πρωτεργάτες της ίδρυσης του Πανεπιστημίου της Κρήτης, το οποίο και κατηύθυνε στα πρώτα καθοριστικά βήματά του. Ασχολήθηκε με τη μελέτη της Ιστορίας και της Φιλολογίας του Μεσαιωνικού και του Κλασικού Ελληνισμού. Από τα δημοσιεύματά του που ιδιαίτερα αναφέρονται στο χώρο μας θα ξεχωρίζαμε τον τόμο που περιέχει τους συμπληρωματικούς κατάλογους των χειρογράφων του Aγίου Όρους, καρπό συνεργασίας με τον αείμνηστο Λίνο Πολίτη.
Η Lidia Perria (1950-2003) ήταν ένα από τα δύο νεότερα μέλη της Comité, τα οποία εξελέγησαν τον Σεπτέμβρη του 2003, κατά τη διάρκεια των εργασιών του @΄ Συμποσίου στη Δράμα. Δυστυχώς σε διάστημα λιγότερο από τρεις μήνες εμβρόντητοι πληροφορηθήκαμε τον αδόκητο θάνατό της, που επήλθε την 13η Δεκεμβρίου του 2003. Ύστερα από λαμπρές σπουδές κοντά σε επιφανείς Ιταλούς παλαιογράφους, ιδιαίτερα κοντά στην Enrica Follieri, και την απόκτηση του διδακτορικού της διπλώματος (1972), αφοσιώθηκε σχεδόν αποκλειστικά στην έρευνα και τη διδασκαλία της Ελληνικής Παλαιογραφίας και Κωδικολογίας. Τις δίδαξε από διάφορες θέσεις και βαθμίδες σε Σχολές της Ρώμης και της Μεσσήνης. Το ενδιαφέρον της, ερευνητικό και συγγραφικό, επικεντρώθηκε στη μελέτη της ελληνικής μικρογράμματης γραφής, κατά κύριο λόγο της πρώτης περιόδου, της λεγομένης «αρχαίας» μικρογράμματης γραφής. Σ’ αυτήν, όπως είναι φυσικό, αναφέρονται και τα περισσότερα δημοσιεύματά της. Αξιόλογη ωστόσο υπήρξε η προσφορά της και σε άλλους τομείς, όπως οι εργασίες της για τη «γραφή των βιβλίων» του 11ου και 12ου αιώνα, για τα Κατωιταλικά χειρόγραφα, καθώς και γι’ αυτά της περιοχής της Συρίας και της Παλαιστίνης, για τα οποία πρόσφατα είχαν ξεκινήσει ένα ερευνητικό πρόγραμμα μαζί με τον A. Luzzi. Αξιοσημείωτη ακόμη είναι η συνεργασία της με τον A. Jacobini για τη μελέτη των βυζαντινών διακοσμημένων χειρογράφων.
Δίπλα στα πέντε αυτά μέλη της Comité θα επιθυμούσα να μνημονεύσω έναν ακόμη αξιόλογο επιστήμονα, τον Γεώργιο Γαλάβαρη, ο οποίος, αν και δεν ήταν μέλος της Comité, νομίζω πως δικαιούται ιδιαίτερης μνείας λόγω της σοβαρής ενασχόλησής του, μεταξύ άλλων, και με τη διακόσμηση των ελληνικών χειρογράφων.
Γεώργιος Γαλάβαρης (1926-2003). Γεννήθηκε το 1926 στον Πειραιά και πέθανε στις 3 Απριλίου 2003, σε ηλικία 77 ετών, στο Χαλάνδρι της Αθήνας. Υπήρξε πολυσχιδής και προικισμένη προσωπικότητα, με πολλαπλά ενδιαφέροντα στο χώρο της Τέχνης και της Λογοτεχνίας. Ύστερα από πολλές και ποικίλες σπουδές στην Ελλάδα, την Ευρώπη και την Αμερική, δίδαξε για τριάντα ολόκληρα χρόνια (1965-1995) ως τακτικός καθηγητής της Ιστορίας της Τέχνης στο Πανεπιστήμιο McGill του Καναδά, όπου το 1975 διακρίθηκε ως ένας από τους καλύτερους 23 πανεπιστημιακούς δασκάλους στον Καναδά. Με πρωτοβουλία του, εισήχθη για πρώτη φορά σε Καναδικό Πανεπιστήμιο η συστηματική διδασκαλία της Βυζαντινής τέχνης σε όλες τις φάσεις της. Διετέλεσε επισκέπτης εταίρος του Πανεπιστημίου του Princeton και εξελέγη μέλος της Βασιλικής Εταιρείας του Καναδά καθώς και της Μεσαιωνικής Αμερικανικής Εταιρείας. Ακόμη ήταν πρόεδρος της Xριστιανικής Aρχαιολογικής Eταιρείας, αντεπιστέλλον μέλος της Aκαδημίας Aθηνών, μέλος της Royal Canadian Academy of Arts και μέλος της Association Culturelle Canada-Suisse.
Οι επιστημονικές έρευνες του Γεωργίου Γαλάβαρη έχουν κατεξοχήν ως αντικείμενο φορητές εικόνες και εικονογραφημένα χειρόγραφα, πεδίο στο οποίο έτυχε διεθνούς διακρίσεως.
Πριν κλείσω τον σύντομο πρόλογό μου, θα ήθελα να ευχαριστήσω όλους όσοι με βοήθησαν ή απλά συμπαραστάθηκαν στη διοργάνωση του Συμποσίου. Ιδιαίτερα:
Τον τότε πρόεδρο της Comité International de Paléographie Grecque Mgr. Paul Canart για τη συνεχή επικοινωνία, ιδιαίτερα κατά τα δύο τελευταία έτη πριν την πραγματοποίηση του Συμποσίου, και την πολύτιμη βοήθειά του.
Τον αγαπητό μου δάσκαλο Jean Irigoin, που ήταν ο σταθερότερος σύμβουλος και συμπαραστάτης μου· κάθε φορά που τον χρειάστηκα, ήταν πάντα εκεί, παρών, πρόθυμος και αποτελεσματικός.
Τον συνάδελφο και φίλο Erich Lamberz, με τον οποίο, πέρα από τις συχνές τηλεφωνικές επικοινωνίες, είχαμε και πολλές συναντήσεις «διά ζώσης», κατά τις οποίες ανταλλάσσαμε απόψεις για διάφορα προβλήματα που προέκυπταν.
Τα μέλη της επιστημονικής επιτροπής, τους αγαπητούς φίλους και συναδέλφους, Γεώργιο Βελένη, Βασίλη Κατσαρό και Παναγιώτη Σωτηρούδη, με τους οποίους σε πολλές συναντήσεις, που φιλοξενήθηκαν στο γραφείο του κυρίου Βελένη, συζητήσαμε όλα τα προβλήματα, τα οποία είχαν σχέση τόσο με τη διοργάνωση του κυρίως Συμποσίου όσο και με αυτήν των παραλλήλων εκδηλώσεων.
Τον τότε Δήμαρχο Δράμας Μαργαρίτη Τζίμα και στο πρόσωπο αυτού όλα τα μέλη του Δημοτικού Συμβουλίου για τη γενναία απόφασή τους να χρηματοδοτήσουν την οργάνωση του Συμποσίου.
Ο Δήμος Δράμας, παρά το γενικό κλίμα οικονομικής ύφεσης και ανεργίας, δε διστάζει να επενδύει στον Πολιτισμό! Και αυτό δεν είναι η πρώτη φορά που το κάνει. Το μαρτυρούν οι τέσσερις επιστημονικές Συναντήσεις για την Ιστορία και τον Πολιτισμό της Δράμας, το Φεστιβάλ ταινιών μικρού μήκους και πολλές άλλες δραστηριότητες, που εδώ δεν είναι ο κατάλληλος χώρος να απαριθμήσουμε.
Ακόμη επιθυμώ να εκφράσω τις ευχαριστίες μου στον φίλο Κώστα Τριανταφυλλίδη, διευθυντή της ΔΕΚΠΟΤΑ, καθώς και σε όλο το προσωπικό της Γραμματείας της, αυτούς που επωμίστηκαν το βαρύ και άχαρο έργο της υλοποίησης της διοργάνωσης.
Ιδιαίτερα οφείλω να εξάρω την προσφορά της δεσποινίδας Ραχήλ Μοχωρίδου, η οποία εργάστηκε για την πραγματοποίηση του Συμποσίου με αυταπάρνηση και αφοσίωση που ξεπερνούν κατά πολύ κάθε δημοσιοϋπαλληλική ευσυνειδησία.
Τέλος με ιδιαίτερη προσωπική συγκίνηση ευχαριστώ τους αγαπητούς μου Μπάμπη Λέγγα και Νίκη Τσιρώνη για τη μακρά και άψογη συνεργασία μας. Πριν από το Συμπόσιο επωμίστηκαν την ευθύνη και την επιμέλεια να οργανώσουν και να στήσουν την έκθεση με θέμα Μορφές του αρχαίου και βυζαντινού βιβλίου. Βυζαντινή και μεταβυζαντινή βιβλιοδεσία που πλαισίωσε ως παράλληλη εκδήλωση με μεγάλη επιτυχία το Συμπόσιο. Μετά το Συμπόσιο προσφέρθηκαν να βοηθήσουν στην έκδοση των Πρακτικών, έργο δύσκολο, επίπονο και άχαρο με όλα τα γνωστά επαχθή που συνεπάγεται η εργασία αυτή, η οποία βαθμιαία έγινε συν-εργασία, με όλα όσα υπονοεί η λέξη.
Η έκδοση καθυστέρησε –και το σημειώνω με μεγάλη θλίψη και ανείπωτη πικρία–, λόγω έλλειψης οικονομικής αρωγής από τους καθ' ύλην αρμόδιους φορείς, εκτός από μία μικρή οικονομική ενίσχυση το 2005 από την τότε Πρόεδρο της Βουλής, κυρία Άννα Ψαρούδα-Μπενάκη. Πρόσφατα, το Υπουργείο Μακεδονίας-Θράκης και η ΔΕΚΠΟΤΑ του Δήμου Δράμας στήριξαν την έκδοση με την οικονομική τους αρωγή. Στο σημείο αυτό οφείλω να ομολογήσω ότι η έκδοση δεν θα είχε πραγματοποιηθεί, αν ο Μπάμπης Λέγγας, πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Βιβλιοδεσίας, δεν είχε λάβει τη γενναία απόφαση να επωμισθεί η Εταιρεία και ο ίδιος προσωπικά σχεδόν εξ ολοκλήρου την οικονομική επιβάρυνση της έκδοσης των Πρακτικών, ένα οικονομικό άχθος δυσανάλογο προς τις δυνατότητες ενός μη κερδοσκοπικού σωματείου και ενός μικρού εκδοτικού οίκου που ασχολείται κυρίως με εκδόσεις τέχνης. Τον ευχαριστώ θερμότατα και προσωπικά αλλά και εκ μέρους της διεθνούς επιστημονικής κοινότητας.

2009-09-09T02:35:00.000-07:00

ΕΡ Ε Υ Ν Η Τ Ι Κ Α

Π Ρ Ο Γ Ρ Α Μ Μ Α Τ Α

Το ερευνητικό πρόγραμμα
Το Βιβλίο στο Βυζάντιο.
Βυζαντινή και Μεταβυζαντινή βιβλιοδεσία

Το ερευνητικό πρόγραμμα ''Το Βιβλίο στο Βυζάντιο. Βυζαντινή και Μεταβυζαντινή βιβλιοδεσία'' ξεκίνησε το 2002 από το Ινστιτούτο Βυζαντινών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών μετά από πρόταση της Ελληνικής Εταιρείας Βιβλιοδεσίας και σε συνεργασία με το Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο. Την επιστημονική επιμέλεια του προγράμματος έχει η δρ. Νίκη Τσιρώνη.
(περισσότερα)

Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα
Σύγχρονες Εφαρμογές Βυζαντινής και Μεταβυζαντινής Βιβλιοδεσίας.
(ΣΕΒΥ)

Το Ινστιτούτο Βυζαντινών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, το Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο, οι Εκδόσεις του Φοίνικα και η Ελληνική Εταιρεία Βιβλιοδεσίας, με ανάδοχο την εταιρεία ΣΑΛΦΩ, συμμετείχαν στο ερευνητικό πρόγραμμα με τίτλο «Σύγχρονες Εφαρμογές Βυζαντινής και Μεταβυζαντινής Βιβλιοδεσίας» που υλοποιήθηκε στο πλαίσιο του Γ ΚΠΣ - ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΑΤΤΙΚΗΣ 2000-2006, ΜΕΤΡΟ 1.2, ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΚΟΙΝΟΠΡΑΞΙΕΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΣΕ ΤΟΜΕΙΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ».
(περισσότερα)

2009-09-09T02:27:00.000-07:00

ΒΙΒΛΙΟΑΜΦΙΑΣΤΗΣ - ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 1
ΠΡΑΚΤΙΚΑ Ϛʹ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΣΥΜΠΟΣΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΠΑΛΑΙΟΓΡΑΦΙΑΣ
(Δράμα, 21-27 Σεπτεμβρίου 2003)
Comité Ιnternational de Paléographie Grecque
Έτος έκδοσης: 2008

Επιστημονική επιμέλεια: Βασίλης Άτσαλος-Νίκη Τσιρώνη

Τόμοι: τρεις με θήκη
Σελίδες: 1418 [Α' τόμος: ΧΧΧVI +478. Β' τόμος: VII + 435. Γ' τόμος: XII + 447]
Τιμή: 220 ευρώ

Εκδοτική επιμέλεια: Μπάμπης Λέγγας
Έκδοση: Ελληνική Εταιρεία Βιβλιοδεσίας

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ (πατήστε εδώ)

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΟΛΟΚΛΗΡΑ ΤΑ ΚΕΙΜΕΝΑ:

ΒΑΣΙΛΗ ΑΤΣΑΛΟΥ, ΠΡΟΛΟΓΟΣ (πατήστε εδώ)

PHILIPPE HOFFMANN, L'ÉTUDE DES MANUSCRITS GRECS AU DÉBUT DU XXIe SIÈCLE. CONCLUSIONS DU VIe CONGRÈS INTERNATIONAL DE PALÉOGRAPHIE GRECQUE (πατήστε εδώ)

ΜΠΟΡΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ ΝΑ ΔΙΑΒΑΣΕΤΕ ΤΑ ΚΕΙΜΕΝΑ Ή ΝΑ ΔΕΙΤΕ ΟΛΟΚΛΗΡΗ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΩΝ ΠΡΑΚΤΙΚΩΝ ΣΤΟΝ ΙΑΝΟ (πατήστε εδώ)

2009-09-09T02:04:00.000-07:00

Μπάμπης Λέγγας,
Τα Ευαγγέλια του ιερού ναού Τιμίου Προδρόμου Δόριζας Αρκαδίας

2005

Τιμή: 25 ευρώ

Συνέκδοση της αστικής μη κερδοσκοπικής εταιρείας Πολίτες της Δόριζας με την Ελληνική Εταιρεία Βιβλιοδεσίας.

Η συντήρηση των δύο Ευαγγελίων της εκκλησίας του χωριού Δόριζα από τον συντηρητή Γιάννη Σκορδύλη, έδωσε αφορμή να εκδοθεί το βιβλίο αυτό, στο οποίο εξετάζεται το πλαίσιο που εκδόθηκαν και δέθηκαν τα Ευαγγέλια στη Βενετία και την Αθήνα τον 19ο αιώνα.

ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΣΕΛΙΔΑ
της αστικής μη κερδοσκοπικής εταιρείας Πολίτες της Δόριζας

Ένα βιβλίο με την ιστορία των δύο Ευαγγελίων του 19ου αιώνος που ανήκουν στον Ναό του Τιμίου Προδρόμου της Δόριζας και τις εργασίες συντήρησης και αποκατάστασής τους εκδόθηκε με πρωτοβουλία των «Πολιτών της Δόριζας» και σε συνεργασία με την Ελληνική Εταιρεία Βιβλιοδεσίας
Η έκδοση κυκλοφόρησε στις 27 Μαρτίου 2005, στη διάρκεια εκδήλωσης με θέμα την παρουσίαση των Ευαγγελίων στην εκκλησία του Τιμίου Προδρόμου της Δόριζας, με ομιλητή τον υπεύθυνο της συντήρησης και συγγραφέα του βιβλίου Μπάμπη Λέγγα, πρόεδρο της Ελληνικής Εταιρείας Βιβλιοδεσίας.
(περισσότερα)

2009-09-09T02:03:00.000-07:00

Νίκη Τσιρώνη – Μπάμπης Λέγγας,
Η τέχνη της βιβλιοδεσίας.
Οδηγός έκθεσης

2003

Σελίδες: 32
Τιμή: 6 ευρώ

Έκδοση της Ελληνικής Εταιρείας Βιβλιοδεσίας

Μια πρώτη συνοπτική ιστορία της ελληνικής βιβλιοδεσίας, με φωτογραφικό υλικό και κείμενα, συνοδευτικός οδηγός της έκθεσης στα Ιωάννινα.

2009-09-09T01:54:00.000-07:00

Σ Υ Ν Δ Ε Σ Ε Ι Σ

Ερευνητικό πρόγραμμα. Βυζαντινή και Μεταβυζαντινή Βιβλιοδεσία
Ινστιτούτο Βυζαντινών Ερευνών. Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών

Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο

Μπάμπης Λέγγας

Comité Ιnternational de Paléographie Grecque

Ligatus. .Ligatus is a Research Unit of the University of the Arts, London. The main objective of the Unit is the study of historic bookbinding through the development of digital tools and resources with particular interest to conservation.

Μαθήματα Βιβλιοδεσίας

Τέχνη της βιβλιοδεσίας. Η Καθημερινή. Επτά ημέρες
Το αφιέρωμα στη βιβλιοδεσία της Καθημερινής, στις 8 Φεβρουαρίου 1998

Έκθεση Καλλιτεχνικής Βιβλιοδεσίας
Η πρώτη έκθεση καλλιτεχνικής βιβλιοδεσίας πραγματοποιήθηκε μεταξύ 20 και 30 Νοεμβρίου 1997, στη Στοά του Βιβλίου. Οργανωτές ήταν το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου, το Υπουργείο Πολιτισμού και η ελληνική ARA (μέλος της διεθνούς οργάνωσης βιβλιοδεσίας ARA).

A Dictionary of Descriptive Terminology
Bookbinding and the Conservation of Books

CBBAG. Λίστες συνδέσεων στο Διαδίκτυο για τις τέχνες του βιβλίου, από την Ένωση Καναδών βιβλιοδετών.

Turkish Book Arts

Δράμα

2009-09-09T01:53:00.000-07:00

ΜΟΡΦΕΣ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ. ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΒΙΒΛΙΟΔΕΣΙΑ
Αρχαιολογικό Μουσείο Δράμας

Σεπτέμβριος - Οκτώβρης 2003

Στο πλαίσιο του Ϛ΄ Διεθνούς Συμποσίου Ελληνικής Παλαιογραφίας της Comité de Ιnternational Paléographie Grecque

Με την υποστήριξη του Υπουργείου Πολιτισμού

Επιστημονική επιμέλεια: Νίκη Τσιρώνη
Γενική επιμέλεια-σχεδιασμός έκθεσης: Μπάμπης Λέγγας

Με εκθέματα από τις συλλογές των:
Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης
Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο
Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού
Ζωσιμαία Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Ιωαννίνων

Συμμετοχή με φωτογραφικό υλικό σχετικά με τον πάπυρο του Δερβενίου, Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης

2009-09-09T01:36:00.000-07:00

ΒΙΒΛΙΟΑΜΦΙΑΣΤΗΣ 3

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ.
ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΒΙΒΛΙΟΔΕΣΙΑ
Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου

ΕΘΝΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΡΕΥΝΩΝ
Αθήνα 13-16 Οκτωβρίου 2005

Έτος έκδοσης: 2008

Επιστημονική επιμέλεια: Νίκη Τσιρώνη
σε συνεργασία με τους: Μπάμπη Λέγγα, Αναστασία Λαζαρίδου

Σελίδες: ΧΧΧΙΙ + 488
Εκτύπωση τετράχρωμη
Χαρτί 120 γρ. οικολογικών προδιαγραφών της Fabriano

Τιμή: 80 ευρώ

Συνέκδοση:
Ελληνική Εταιρεία Βιβλιοδεσίας
Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών - Ινστιτούτο Βυζαντινών Ερευνών
Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ (πατήστε εδώ)

Στον τρίτο τόμο του Βιβλιοαμφιάστη δημοσιεύονται τα Πρακτικά του Διεθνούς Συνεδρίου με τίτλο''Το Βιβλίο στο Βυζάντιο. Βυζαντινή και Μεταβυζαντινή Βιβλιοδεσία''το οποίο πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του ομότιτλου ερευνητικού προγράμματος. Οι τρεις φορείς που υλοποίησαν το πρόγραμμα καθώς και το συνέδριο (Ελληνική Εταιρεία Βιβλιοδεσίας, Ινστιτούτο Βυζαντινών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο) αποφάσισαν τα πρακτικά να κυκλοφορήσουν ως τρίτος τόμος του Βιβλιοαμφιαστη έτσι ώστε να ενταχθούν στο σώμα των μελετών για την ελληνική βιβλιοδεσία.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΟΛΟΚΛΗΡΑ ΤΑ ΚΕΙΜΕΝΑ:
ΝΙΚΗ ΤΣΙΡΩΝΗ, ΜΠΑΜΠΗΣ ΛΕΓΓΑΣ, ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΛΑΖΑΡΙΔΟΥ, ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ (πατήστε εδώ)
ΒΑΣΙΛΗ ΑΤΣΑΛΟΥ, ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ (πατήστε εδώ)

ΜΠΟΡΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ ΝΑ ΔΙΑΒΑΣΕΤΕ ΤΑ ΚΕΙΜΕΝΑ Ή ΝΑ ΔΕΙΤΕ ΟΛΟΚΛΗΡΗ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ TOY ΒΙΒΛΙΟΑΜΦΙΑΣΤΗ 3 ΣΤΟΝ ΙΑΝΟ (πατήστε εδώ)

ΣΧΕΤΙΚΑ
Γραμματική Α. Κάρλα, Η μελέτη της βιβλιοδεσίας ως ιστορικό τεκμήριο, ΑΩ. ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ. ΤΕΥΧΟΣ 43. ΜΑΡΤΙΟΣ 2009 (πατήστε εδώ)